рд╣ाрдеी
рд╣ाрдеी рд╕े рд╕ंрдмंрдзिрдд рд▓ोрдХोрдХ्рддिрдпां рдПрд╡ं рдоुрд╣ाрд╡рд░े -
1. рд╣ाрдеी - рд╢рдХ्рддिрд╢ाрд▓ी
2. рд╣ाрдеी рдХा рдУрд╣рджा - рдЙрдЪ्рдЪ рдкрдж।
3. рд╣ाрдеी рдоाрд░рдиा - рдмрдб़ा рдХाрдо рдХрд░рдиा।
4. рд╣ाрдеी рдкाрд▓рдиा - рд╡िрд▓ाрд╕ी рдЬीрд╡рди рдпाрдкрди।
5. рд╣ाрдеी рдХो рд╣рд▓ рдЬोрддрдиा - рдЕрд╕ंрднрд╡ рдХो рд╕ंрднрд╡ рдХрд░ рджिрдЦाрдиा।
6. рд╣ाрдеी рджांрдд - рдорд╣ंрдЧी рд╡рд╕्рддु
7. рд╣ाрдеी рдХे рджांрдд рдЦाрдиे рдХे рдУрд░ рджिрдЦाрдиे рдХे рдУрд░ - рдХрд╣рдиा рдХुрдЫ рдУрд░ рдПрд╡ं рдХрд░рдиा рдХुрдЫ рдУрд░
8. рдЧрдЬाрдиंрдж - рд╕рдиाрддрди рдзрд░्рдо рдХे рднрдЧрд╡ाрди (рдЧрдгेрд╢)
9. рдЕंрдХुрд╢ рд▓рдЧाрдиा - рд░ोрдХрдиा
10. рд╣ाрдеी рдХो рдбрдм्рдмी рдоें рдмंрдж рдХрд░рдиा - рдиाрдХाрдордпाрдм рдХोрд╢िрд╢।
11. рдорд╕्рдд рд╣ाрдеी рдХी рддрд░рд╣ - рдЕрдкрдоी рдоौрдЬ рдоें।
12. рдмाрддрди рд╣ाрдеी рдкाрдЗрдП рдмाрддрди рд╣ाрдеी рдкांрд╡ - рдмोрд▓рдЪाрд▓ рд╕े рд╣ाрдеी рдХा рдУрд╣рджा рдоिрд▓ рд╕рдХрддा рд╣ै рдФрд░ рдмोрд▓рдЪाрд▓ рд╕े рд╣ी рд╣ाрдеी рдХे рдкांрд╡ों рдоें рдХुрдЪрд▓ рдХрд░ рдоाрд░рдиे рдХी рд╕рдЬा рдоिрд▓ рд╕рдХрддी рд╣ै।
13. рд╣ाрдеी рдХрдоाрдиा/рдкाрдиा - рдЕрдзिрдХ рд▓ाрдн рдк्рд░ाрдк्рдд рдХрд░рдиा।
14. рд╣ाрдеी рд╡ाрд▓ों рд╕े рдпाрд░ी рдХрд░рдиे рдкрд░ рдШрд░ рдХे рджрд░рд╡ाрдЬे рдКंрдЪे рдХрд░рдиे рдкрдб़рддे рд╣ैं - рдмрд░ाрдмрд░ी рдХрд░рдиे рдкрд░ рдЦрд░्рдЪ рднी рдЙрддрдиा рд╣ी рдХрд░рдиा рдкрдб़рддा рд╣ै।
15. рд╕рдлेрдж рд╣ाрдеी рджाрди рдХрд░рдиा - рдиुрдХрд╕ाрди рдХрд░рдиा।
16. рд╕рдлेрдж рд╣ाрдеी - рдЖрдзुрдиिрдХ рдиेрддा
17. рд╕рдлेрдж рд╣ाрдеी - рджुрд░्рд▓рдн рдПрд╡ं рдмрд╣ुрдоूрд▓्рдп рд╡рд╕्рддु
рд╣ाрдеी рдХे рдкрд░्рдпाрдпрд╡ाрдЪी рд╢рдм्рдж -
рдЧрдЬ, рд╣ाрдеी, рдиाрдЧ (рдкрд░्рд╡рдд), рдПрд░ाрд╡рдд(рдкांрдЪ рд╕рд░ рд╡ाрд▓ा рдЙрдб़рдиे рд╡ाрд▓ा рд╕рдлेрдж рд╣ाрдеी), рд╣рд╕्рддो, рдХुंрдЬ, рдХुंрдЬрд░,
рд╣ाрдеी рд╕े рд╕ंрдмंрдзिрдд рд╢рдм्рдж -
рдирд░ - рд╣ाрдеी
рдоाрджा - рд╣рдеिрдиी
рдУрд╣рджा - рд╣ाрдеी рдкрд░ рдмैрдардиे рдХी рдордЪाрди
рдЕंрдХुрд╢ - рд╣ाрдеी рдХो рдХाрдмू рдоें рдХрд░рдиे рдХा рд▓ोрд╣े рдХा рдХрдоाрдиीрджाрд░ рд╣рдеिрдпाрд░।
рдорд╣ाрд╡рдд - рд╣ाрдеी рдкाрд▓рдиे рд╡ाрд▓ा
рд╕ूंрдб - рд╣ाрдеी рдХी рдиाрдХ
рд╣ाрдеीрджांрдд - рдзрдиी рд╡्рдпрдХ्рддिрдпों рд╣ेрддु рд╣ाрдеी рдХे рджांрдд рд╕े рдмрдиे рдЖрднूрд╖рдг।
рд╣ाрдеी - рд╡ैрдЬ्рдЮाрдиिрдХ рд╡рд░्рдЧीрдХрд░рдг -
рдЬрдЧрдд - рдкрд╢ु (рдЬंрддु)
рд╕ंрдШ - рд░рдЬ्рдЬुрдХी (рдХाрд░्рдбेрдЯा)
рдЙрдкрд╕ंрдШ - рдХрд╢ेрд░ुрдХी рдЬрди्рддु (рд╡рд░्рдЯिрдм्рд░ेрдЯा)
рд╡рд░्рдЧ - рд╕्рддрдирдкाрдпी (рдоैрдорд▓िрдпा)
рдЕрдзिрд╡рд░्рдЧ - рдЯेрдЯ्рд░ाрдкोрдбा
рдЙрдкрд╡рд░्рдЧ - рдеेрд░िрдпा
рдЕрдз:рд╡рд░्рдЧ - рдпूрдеेрд░िрдпा
рдЧрдг - рдк्рд░ोрдмोрд╕ीрдбिрдпा
рдЬाрддि - рд▓ॉрдХ्рд╕ोрдбॉрдг्рдЯा рд╡ рдПрд▓िрдлрд╕
рдХुрд▓ - рдПрд▓िрдлैрди्рдЯिрдбी (рд╣ाрдеी рдкрд░िрд╡ाрд░)
рдЖрдзुрдиिрдХ рд╣ाрдеी рдФрд░ рдЙрдирдХे рд╡िрд▓ुрдк्рдд рдкूрд░्рд╡рдЬ рдЯैрдХ्рд╕ोрдиोрдоिрдХ рд╕ुрдкрд░рдл़ैрдоिрд▓ी рдПрд▓ीрдл़ेंрдЯोрдЗрдбिрдпा рд╕े рд╕ंрдмंрдзिрдд рд╣ैं।
рд╣ाрдеी рдЙрдд्рдкрдд्рддि рдПрд╡ं рд╡िрдХाрд╕ -
рдЗрд╕ рдпुрдЧ рдоें рдзрд░рддी рдкрд░ рдкाрдпा рдЬाрдиा рд╡ाрд▓ा рд╕рдм рд╕े рд╡िрд╢ाрд▓ рд╕्рддрдирдзाрд░ी рдкрд╢ु рд╣ाрдеी рд╣ै। рдзрд░рддी рдкрд░ рдЬीрд╡िрдд рд╕рдм рд╕े рд╡िрд╢ाрд▓ рдм्рд▓ू рд╡्рд╣ेрд▓ рд╣ै рдЬिрд╕рдХा рд╡рдЬрди рджрд╕ рд╣ाрдеिрдпों рдХे рдмрд░ाрдмрд░ рд╣ोрддा рд╣ै। рдЗрд╕ рд╕े рдкूрд░्рд╡ рд╕рдм рд╕े рд╡िрд╢ाрд▓ рдЬाрдирд╡рд░ рдбाрдпрдиाрд╕ोрд░ рдеे рдЬिрдирдХी рд▓ंрдмाрдИ 128 рдлुрдЯ рдПрд╡ं рдКंрдЪाрдИ рд▓рдЧрднрдЧ 25 рдлूрдЯ рд░рд╣ी, рдбाрдпрдиाрд╕ोрд░ рдЕрдм рд╡िрд▓ुрдк्рдд рд╣ो рдЧрдП рд╣ैं। рд╣ाрдеिрдпों рдХी рдЙрдд्рдкрдд्рддि рд▓рдЧрднрдЧ 55 рдХрд░ोрдб़ рд╡рд░्рд╖ рдкूрд░्рд╡ рдЙрдд्рддрд░ी рдЕрдл़्рд░ीрдХा рдХे рдоैрджाрдиों рдоें рд╣ुрдИ। рд╣ाрдеिрдпों рдХे рд╕рдмрд╕े рдкुрд░ाрдиे рдкूрд░्рд╡рдЬ рдПрд░िрдеेрд░िрдпрдо рд╣ैं рдЬो рдкेрд▓िрдпोрд╕ीрди рдпुрдЧ (66 рд╕े 56 рдоिрд▓िрдпрди рд╡рд░्рд╖ рдкूрд░्рд╡ рд╡िрд▓ुрдк्рдд) рдоोрд░рдХ्рдХो рдХ्рд╖ेрдд्рд░ рдоें рдиिрд╡ाрд╕ рдХрд░рддी рдеी।
рдЖрдзुрдиिрдХ рд╣ाрдеी рдк्рд░рдЬाрддि рдХा рд╕рдмрд╕े рдкुрд░ाрдиा рдЬीрд╡ाрд╢्рдо 4 рдоिрд▓िрдпрди рд╡рд░्рд╖ рдкुрд░ाрдиा рд╣ै। рдПрд╢िрдпा рдХे рд╣ाрдеी рдЕрдл़्рд░ीрдХा (рдХेрди्рдпा) рдоें рд▓рдЧрднрдЧ 6.7 рд╕े 5.2 рдоिрд▓िрдпрди рд╡рд░्рд╖ рдкूрд░्рд╡ рдкाрдП рдЧрдП। рдЕрдл़्рд░ीрдХी рддрдеा рдПрд╢िрдпाрдИ рд╣ाрдеी рд╕рдоाрди рдкूрд░्рд╡рдЬ рд╕े рдХ़рд░ीрдм 73 рд▓ाрдЦ рд╡рд░्рд╖ рдкूрд░्рд╡ рд╡िрднाрдЬिрдд рд╣ो рдЧрдпे рдеे। рд╣ाрдеी рдПрдХ рд╢ाрдХाрд╣ाрд░ी, рд╕ाрдоाрдЬिрдХ рдк्рд░ाрдгी рд╣ै рдЬो рдЧाрдп, рднेрдб़िрдпा рдЖрджि рдЬाрдирд╡рд░ों рдХे рд╕рдоाрди рдЭुंрдб рдоें рд░рд╣рдиा рдкрд╕ंрдж рдХрд░рддा рд╣ै। рд╣ाрдеी рдХो рдкाрдиी рдоें рд░рд╣рдиा рдмрд╣ुрдд рдкрд╕ंрдж рд╣ै। рдЗрдирдХा рдирд░ рдоाрджा рд╕े рдмрдб़ा рдПрд╡ं рд╢рдХ्рддिрд╢ाрд▓ी рд╣ोрддा рд╣ै। рдирд░ рд╣ाрдеिрдпों рдоें рдк्рд░рдЬрдирди рд╣ेрддु рд╕ंрдШрд░्рд╖ рднी рд╣ोрддा рд╣ै।
рдПрд▓िрдлैрди्рдЯिрдбी рдХुрд▓ рдоें рддीрди рдЬाрддिрдпां рдеीं рдЙрдирдоें рд╕े рдХेрд╡рд▓ рджो рдк्рд░рдЬाрддिрдпाँ рдЬीрд╡िрдд рд╣ैं -
1. рдНрд▓िрдл़рд╕ (рднाрд░рддीрдп/рдПрд╢िрдпाрдИ рд╣ाрдеी)
(рдХ) рдПрд╢िрдпाрдИ рд╣ाрдеी рдЕрдл्рд░ीрдХी рд╣ाрдеिрдпों рд╕े рдЫोрдЯे рд╣ोрддे рд╣ैं।
(рдЦ) рдЗрдирдХे рд╕рд░ рдкрд░ рдЙрдЪ्рдЪрддрдо рдмिंрджु рд╣ोрддा рд╣ै।
(рдЧ) рдЗрдирдХी рд╕ूंрдб рдХी рдиोрдХ рдЙंрдЧрд▓ी рдЬैрд╕ी рд╣ोрддी рд╣ै।
(рдШ) рдЗрдирдХी рдкीрда рдЙрдд्рддрд▓ (рд╕ीрдзी) рд╣ोрддी рд╣ै।
(рдЪ) рдЗрдирдХी рдФрд╕рдд рдКंрдЪाрдИ 3 рдоीрдЯрд░, рд▓ंрдмाрдИ 5 рдоीрдЯрд░ рдХे рдмीрдЪ рд╣ोрддी рд╣ै।
(рдЫ) рдЗрдирдХा рдФрд╕рдд рд╡рдЬрди 2,000 рд╕े 5,500 рдХिрд▓ो рдХे рдмीрдЪ рд╣ोрддा рд╣ै।
(рдЬ) рдЗрдирдоें 19 рдЬोрдб़े рдкрд╕рд▓िрдпां рд╣ोрддी рд╣ैं
(рдЭ) рдХाрди рдЧрд░्рджрди рдХी рдУрд░ рдоुрдб़े, рдЪेрд╣рд░े рдкрд░ рдЖंрдЦों рдХे рдкाрд╕ рдЧрдб्рдвे рдЗрдирдХी рдЦाрд╕ рдкрд╣рдЪाрди рд╣ै।
(рдЯ) рдЗрдирдХा рд░ंрдЧ рднूрд░ा рдпा рдХाрд▓ा рд╣ोрддा рд╣ै।
(рда) рдЗрдирдХे рджाँрдд рдЫोрдЯे рд╣ोрддे рд╣ैं।
(рдб) рдоाрджा рдХे рд╣ाрдеीрджाँрдд рдирд╣ीं рд╣ोрддे рд╣ैं рдЬрдмрдХि рдЕрдл्рд░ीрдХी рд╣ाрдеी рдХे рдирд░ рдПрд╡ं рдоाрджा рдХे рджांрдд рд╣ोрддे рд╣ैं।
(рдв) рдЗрдирдХी рд╕ूँрдб рдЕрдл़्рд░ीрдХी рд╣ाрдеी рд╕े рдмрдб़ी рдЬрдоीрди рдХो рдЫूрддे рд╣ुрдП рд╣ोрддी рд╣ै।
(рдд) рдЗрдирдХे рдкंрдЬे рдмрдб़े рд╡ рдЪौрдб़े рд╣ोрддे рд╣ैं।
рдПрд╢िрдпाрдИ рд╣ाрдеी рдХी рдПрдХ рдЙрдкрдЬाрддि рдЬीрд╡िрдд рд╣ै рдЬिрд╕े рдЪाрд░ рд╕рдоूрд╣ों рдоें рд╡िрднाрдЬिрдд рдХिрдпा рдЬाрддा рд╣ै।
A. рд╢्рд░ीрд▓ंрдХाрдИ рд╣ाрдеी -
рдПрд╢िрдпा рдоें рд╢्рд░ीрд▓ंрдХा рдоें рд╕рд░्рд╡ाрдзिрдХ рд╣ाрдеी рдкाрдП рдЬाрддे рд╣ैं рдЬो рдПрд╢िрдпा рдХे рд╕рдм рд╕े рдмрдб़े рдЬीрд╡ рд╣ैं। рд╕рди 1830 рддрдХ рдпрд╣ां рдЗрддрдиे рд╣ाрдеी рдеे рдХि рд╕рд░рдХाрд░ рдХो рдЗрдирдХे рд╢िрдХाрд░ рд╣ेрддु рдк्рд░ोрдд्рд╕ाрд╣рди рджिрдпा рдЬाрддा рдеा। рдХрднी рдкूрд░े рд▓ंрдХा рдХ्рд╖ेрдд्рд░ рдоें рд╡िрдЪрд░рдг рдХрд░рдиे рд╡ाрд▓े рд╣ाрдеी рд╡рд░्рддрдоाрди рдоें рдЙрдд्рддрд░, рдкूрд░्рд╡ рдФрд░ рджрдХ्рд╖िрдг рдкूрд░्рд╡ рдоें рд╢ुрд╖्рдХ рдХ्рд╖ेрдд्рд░ рддрдХ рд╕ीрдоिрдд рд╣ो рдЧрдП рд╣ैं।
рдЗрди рд╣ाрдеिрдпों рдХे рд╕ंрд░рдХ्рд╖рдг рд╣ेрддु -
1. рд╣ाрдеीрд╡ाрд▓ा рд░ाрд╖्рдЯ्рд░ीрдп рдЙрдж्рдпाрди,
2. рдпाрд▓ा рд░ाрд╖्рдЯ्рд░ीрдп рдЙрдж्рдпाрди,
3. рд▓ुрдиुрдЧाрдорд╡ेрд░ा рд░ाрд╖्рдЯ्рд░ीрдп рдЙрдж्рдпाрди,
4. рд╡िрд▓्рдкрдЯ्рдЯू рдиेрд╢рдирд▓ рдкाрд░्рдХ рдФрд░
5. рдоिрдирдиेрд░िрдпा рдиेрд╢рдирд▓ рдкाрд░्рдХ
рд╕ंрд░рдХ्рд╖िрдд рдХ्рд╖ेрдд्рд░ рдШोрд╖िрдд рдХिрдП рдЧрдП рд╣ैं। рд╡рд░्рддрдоाрди рдоें рдЗрдирдХी рд╕ंрдЦ्рдпा рд▓рдЧाрддाрд░ рдШрдЯ рд░рд╣ी рд╣ै। рдЗрдирдХी рдоुрдЦ्рдп рд╡िрд╢ेрд╖рддा рдЗрдирдХे рд╕ूंрдб़, рдХाрди, рдоुँрд╣ рддрдеा рдкेрдЯ рдоें рд╣рд▓्рдХे рдЧ़ुрд▓ाрдмी рд░ंрдЧ рдХे рдЪिрдд्рддे рдкрдб़े рд╣ोрддे рд╣ैं। рдкिрди्рдиाрд╡ाрд▓ा, рд╢्рд░ी рд▓ंрдХा рдоें рд╣ाрдеिрдпों рдХा рдЕрдиाрдеाрд╢्рд░рдо рд╣ै рдЬो рдЗрдирдХो рд╡िрд▓ुрдк्рдд рд╣ोрдиे рд╕े рдмрдЪाрдиे рдоें рдорд╣рдд्рд╡рдкूрд░्рдг рднूрдоिрдХा рдиिрднा рд░рд╣ा рд╣ै।
B. рднाрд░рддीрдп рд╣ाрдеी -
рднाрд░рддीрдп рд╣ाрдеी, рдПрд▓िрдл़рд╕ рдоैрдХ्рд╕िрдорд╕ рдЗंрдбिрдХрд╕ рдПрд╢िрдпाрдИ рд╣ाрдеी рдХी рдк्рд░рдЬाрддि рд╣ै рдЬो рднाрд░рдд, рдмांрдЧ्рд▓ाрджेрд╢, рдкाрдХिрд╕्рддाрди, рднूрдЯाрди, рдХंрдмोрдбिрдпा, рдЪीрди, рд▓ाрдУрд╕, рдорд▓ेрд╢िрдпाрдИ рдк्рд░ाрдпрдж्рд╡ीрдк, рдо्рдпांрдоाрд░, рдиेрдкाрд▓, рдеाрдИрд▓ैंрдб рдФрд░ рд╡िрдпрддрдиाрдо рдоें рдкाрдП рдЬाрддे рд╣ैं। рднाрд░рддीрдп рд╣ाрдеी рдХी рдФрд╕рдд рд▓ंрдмाрдИ 6 рдоीрдЯрд░, рдКंрдЪाрдИ 3 рдоीрдЯрд░, рд╡рдЬ़рди 800 рдХिрд▓ो рд╣ोрддा рд╣ै। рдЗрдирдХी рд╕ंрдЦ्рдпा рднी рд▓рдЧाрддाрд░ рдХрдо рд╣ोрддी рдЬा рд░рд╣ी рд╣ै।
рднाрд░рддीрдп рд╣ाрдеी рд▓ंрдмाрдИ 6.4 рдоीрдЯрд░ рддрдХ рд╣ो рд╕рдХрддी рд╣ै। рдпрд╣ рдеाрдИрд▓ैंрдб рдХे рдПрд╢िрдпाрдИ рд╣ाрдеी рд╕े рд▓ंрдмा рд╡ рдкрддрд▓ा рд╣ोрддा рд╣ै। рд╕рдмрд╕े рд▓ंрдмा рдЬ्рдЮाрдд рднाрд░рддीрдп рд╣ाрдеी 26 рдлुрдЯ рдХा рдеा। рд╣ाрдеी рдХी рдкीрда рдХे рдЙрднाрд░ рдХे рд╕्рдеाрди рдкрд░ рдЗрд╕рдХी рдКँрдЪाрдИ 3.4 рдоीрдЯрд░ рд╣ो рд╕рдХрддी рд╣ै। рдЕрдзिрдХрддрдо рд╡рдЬрди рдЫ рдЯрди рд╣ो рд╕рдХрддा рд╣ै। рднाрд░рддीрдп рд╣ाрдеी рдЕрдл़्рд░ीрдХी рд╣ाрдеिрдпों рдЬैрд╕े рд╣ी рджिрдЦрддे рд╣ैं рдкрд░ рдЙрдирдХे рдХाрди рдФрд░ рджाँрдд рдЫोрдЯे рд╣ोрддे рд╣ैं।
рдоाрдеा рдЪौрдб़ा рд╣ोрддा рд╣ै। рдоाрджा рдХे рд╣ाрдеीрджाँрдд рдирд╣ीं рд╣ोрддे рд╣ैं। рдирд░ рдоाрджा рд╕े рдЬ़्рдпाрджा рдмрдб़े рд╣ोрддे рд╣ैं। рд╕ूँрдб рдЕрдл़्рд░ीрдХी рд╣ाрдеी рд╕े рдЬ़्рдпाрджा рдмрдб़ी рд╣ोрддी рд╣ै। рдкंрдЬे рдмрдб़े рд╡ рдЪौрдб़े рд╣ोрддे рд╣ैं। рдкैрд░ рдХे рдиाрдЦूрди рдЬ़्рдпाрджा рдмрдб़े рдирд╣ीं рд╣ोрддे рд╣ैं। рдЕрдл़्рд░ीрдХी рдкрдб़ोрд╕िрдпों рдХे рдоुрдХाрдмрд▓े рдЗрдирдХा рдкेрдЯ рд╢рд░ीрд░ рдХे рд╡рдЬ़рди рдХे рдЕрдиुрдкाрдд рдоें рд╣ी рд╣ोрддा рд╣ै, рд▓ेрдХिрди рдЕрдл़्рд░ीрдХी рд╣ाрдеी рдХा рд╕िрд░ рдХे рдЕрдиुрдкाрдд рдоें рдкेрдЯ рдмрдб़ा рд╣ोрддा рд╣ै। рднाрд░рддीрдп рд╣ाрдеी рдХो 1996 рдоें рд▓ुрдк्рддрдк्рд░ाрдп рдЬाрддि рдоें рд╡рд░्рдЧीрдХृрдд рдХिрдпा рдЧрдпा।
C. рдмोрд░्рдиिрдпो рдХा рд╣ाрдеी -
рдмोрд░्рдиिрдпो рдж्рд╡ीрдк рдкрд░ рдкाрдП рдЧрдП рдЗрди рдЫोрдЯे рд╣ाрдеिрдпों рдХो рд╡рд░्рд╖ 2003 рдоें рдкृрдердХ рдк्рд░рдЬाрддि рдХी рдоाрди्рдпрддा рджी рдЧрдИ। рдмोрд░्рдиिрдпो (рдмोрд░्рдиिрдпो рдкिрдЧ्рдЧी) рдХे рд╣ाрдеी, рдЕрди्рдп рд╕рднी рдЬीрд╡िрдд рд╣ाрдеिрдпों рд╕े рдЖрдиुрд╡ंрд╢िрдХ рд░ूрдк рд╕े рднिрди्рди рд╣ैं। рдЕрди्рдп рдПрд╢िрдпाрдИ рд╣ाрдеिрдпों рдХी рддुрд▓рдиा рдоें рдпрд╣ рдЬ़्рдпाрджा рдЫोрдЯा рдФрд░ рдХрдо рдЖрдХ्рд░ाрдордХ рд╣ोрддा рд╣ै। рдЗрд╕рдХे рдЕрдкेрдХ्рд╖ाрдХृрдд рдмрдб़े рдХाрди рдФрд░ рдкूँрдЫ рд╣ोрддे рд╣ैं рдФрд░ рдЗрд╕рдХे рд╣ाрдеीрджाँрдд рднी рдЕрдзिрдХ рд╕ीрдзे рд╣ोрддे рд╣ैं। рдпрд╣ рдЗंрдбोрдиेрд╢िрдпा рдФрд░ рдорд▓ेрд╢िрдпा рдоें рдкूрд░्рд╡ोрдд्рддрд░ рдХे рдмोрд░्рдиिрдпो рдХ्рд╖ेрдд्рд░ рдоें рд░рд╣рддा рд╣ै। рдЗрд╕े рд▓ुрдк्рддрдк्рд░ाрдп рдХे рд░ूрдк рдоें рд╕ूрдЪीрдмрдж्рдз рдХिрдпा рдЧрдпा рд╣ै। 18 рд╡ीं рд╕рджी рдоें рдмोрд░्рдиिрдпो рдХे рд╕ुрд▓्рд▓ू рдХे рд╕ुрд▓्рддाрди рдиे рдЗрдирдХो рдмंрджी рдмрдиाрдиे рдкрд░ рд░ोрдХ рд▓рдЧाрдХрд░ рдЬंрдЧрд▓ рдоें рдЫोрдб़ рджिрдпा рдеा।
D. рд╕ुрдоाрдд्рд░ा рдХा рд╣ाрдеी - (рдПрд▓िрдлрд╕ рдоैрдХ्рд╕िрдорд╕ рд╕ुрдоाрдд्рд░ाрдирд╕)
рдпрд╣ рд╣ाрдеी рдХेрд╡рд▓ рд╕ुрдоाрдд्рд░ा рд╣ी рдоें рдкाрдпा рдЬाрддा рд╣ै। рдпрд╣ рднाрд░рддीрдп рд╣ाрдеी рд╕े рдЫोрдЯा рд╣ोрддा рд╣ै।рдпрд╣ рдмोрд░्рдиिрдпो рд╣ाрдеी рдХी рдЪौрдеी рдЙрдк-рдк्рд░рдЬाрддि рд╣ै। рдЗрд╕рдХे рдХाрдиों рдкрд░ рдЧ़ुрд▓ाрдмी рдзрдм्рдмे рд╣ोрддे рд╣ैं।рд╡рдпрд╕्рдХ рд╕ुрдоाрдд्рд░ाрдИ рд╣ाрдеी 1.7 рд╕े 2.6 рдоीрдЯрд░ рдКंрдЪे рддрдеा рд╡рдЬрди рдоें 3000 рдХिрд▓ो рд╕े рдХрдо рд╣ोрддे рд╣ैं। рдпрд╣ рдПрд╢िрдпाрдИ рддрдеा рдЕрдл़्рд░ीрдХी рд╣ाрдеिрдпों рд╕े рдЫोрдЯा рд╣ोрддा рд╣ै рд╕ुрдоाрдд्рд░ा рд╣ाрдеी рддीрди рдЙрдк-рдк्рд░рдЬाрддिрдпों рдоें рд╕рдмрд╕े рджुрд░्рд▓рдн рд╣ै, рдЬिрд╕े рдЧंрднीрд░ рд░ूрдк рд╕े рд▓ुрдк्рддрдк्рд░ाрдп рдХे рд░ूрдк рдоें рд╡рд░्рдЧीрдХृрдд рдХिрдпा рдЧрдпा рд╣ै।
2. рд▓ॉрдХ्рд╕ोрдбॉрдг्рдЯा (рдмुрд╢ рдпा рд╕рд╡ाрдиा рд╣ाрдеी) рдЕрдл्рд░ीрдХी рд╣ाрдеी -
рдЕрдл़्рд░ीрдХी рд╣ाрдеी рдХी рджो рдЙрдк рдЬाрддिрдпाँ рд╣ैं рдЬो 37 рдЕрдл़्рд░ीрдХी рджेрд╢ों рдоें рд╡िрдЪрд░рдг рдХрд░ рд░рд╣े рд╣ैं। рдЕрдл़्рд░ीрдХी рд╣ाрдеी, рдПрд╢िрдпाрдИ рд╣ाрдеी рд╕े рдХрдИ рдк्рд░рдХाрд░ рд╕े рднिрди्рди рд╣ोрддे рд╣ैं, рдЬिрдирдоें рд╕рдмрд╕े рд╕्рдкрд╖्рдЯ рдЕंрддрд░ рд▓рдЪрдХрджाрд░ рдкीрда, рдмрдб़े рдХाрди рдПрд╡ं рдЖрдХрд░ рдоें рдмрдб़ा рд╣ोрдиा рд╣ै। рдЕрдл़्рд░ीрдХी рд╣ाрдеी рдоें рдирд░ рдФрд░ рдоाрджा рджोрдиों рдХे рд╣ाрдеीрджांрдд рд╣ोрддे рд╣ैं рдФрд░ рдЙрдирдХी рдд्рд╡рдЪा рдоें рдмाрд▓ рднी рдХрдо рд╣ोрддे рд╣ैं।рдЕрдл़्рд░ीрдХी рд╣ाрдеी рдХा рд╕िрд░ рдХे рдЕрдиुрдкाрдд рдоें рдкेрдЯ рдмрдб़ा рд╣ोрддा рд╣ै। рдЕрдл़्рд░ीрдХी рд╣ाрдеी рдХो рджो рдЙрдк рдЬाрддिрдпों рдоें рд╡िрднाрдЬिрдд рдХिрдпा рдЧрдпा рд╣ै -
рд╕рд╡ाрдиा рд╡ рдмुрд╢ рд╣ाрдеी рдЕрдл़्рд░ीрдХी рдЬंрдЧрд▓ी рд╣ाрдеी, рдЬो рд▓рдЧрднрдЧ рдПрдХ рдЬैрд╕े рд╣ी рд╣ैं,рдкрд░рди्рддु DNA рдкрд░ीрдХ्рд╖рдг рдХे рдЕрдиुрд╕ाрд░ рджोрдиों рдоें рдЕंрддрд░ рд╣ै। рдЕрд▓рдЧ рдЬाрддिрдпाँ рд╣ो рд╕рдХрддी рд╣ैं। рдЕрдл़्рд░ीрдХी рд╣ाрдеी рдХी рдПрдХ рддीрд╕рд░ी рдЬाрддि рднी рдк्рд░рд╕्рддाрд╡िрдд рдХी рдЧрдИ рд╣ै рдЬिрд╕े рдкрд╢्рдЪिрдоी рд╣ाрдеी рдХрд╣ा рдЬाрддा рд╣ै।
(рдХ) рд╕рд╡ाрдиा рдХा рд╣ाрдеी (рд▓ोрдХ्рд╕ोрдбोंрдЯा рдЕрдл़्рд░ीрдХрди) -
рдЕрдл़्рд░ीрдХी рд╕рд╡ाрдиा рд╣ाрдеी рдЕрдл़्рд░ीрдХी рд╣ाрдеी рдХे рджो рдк्рд░рдЬाрддिрдпों рдоें рд╕े рдПрдХ рд╣ै। рдЗрд╕рдХे рдкैрд░ рд╕े рдХंрдзे рддрдХ рдХी рдКँрдЪाрдИ рд▓рдЧрднрдЧ 3.96 рдоीрдЯрд░, рд╡рдЬрди рд▓рдЧрднрдЧ 10000 рдХिрд▓ो рддрдХ рд╣ोрддा рд╣ै। рдпрд╣ рд╕рд╡ाрдиा рдШाрд╕ рдХे рдоैрджाрдиों рдоें рдкाрдпा рдЬाрддा рд╣ै।
рдЗрд╕рдХे рдиुрдХीрд▓े рдПрд╡ं рдд्рд░िрдХोрдгीрдп рдХाрди рдХा рдЖрдХाрд░ 2 рдоीрдЯрд░ × 1.5 рдоीрдЯрд░ рддрдХ рд╣ो рд╕рдХрддा рд╣ै। рдЧрд░्рдоी рд╕े рдмрдЪाрд╡ рд╣ेрддु рдпрд╣ рдХाрдиों рдХो рдЬोрд░ рд╕े рдлрдб़рдлрдб़ाрддा рд╣ै। рдЗрд╕рдХे рдордЬрдмूрдд рджाँрдд рдмाрд╣рд░ рдХी рдУрд░ рдоुрдб़े рд╣ुрдП рдФрд░ рдЖрдЧे рдХी рдУрд░ рдиिрдХрд▓े рд╣ुрдП рд╣ोрддे рд╣ैं। рдЗрд╕рдХी рд▓ंрдмी рд╕ूंрдб рджो рдЕंрдЧुрд▓िрдпों рдХे рд╕рдоाрди рдиोрдХ рд╡ाрд▓ी рд╣ोрддी рд╣ै। рдпрд╣ рдЙрдкрд╕рд╣ाрд░ा рдХे рдпुрдЧांрдбा, рдХेрди्рдпा, рддंрдЬाрдиिрдпा, рдмोрдд्рд╕рд╡ाрдиा, рдЬिрдо्рдмाрдм्рд╡े, рдиाрдоिрдмिрдпा, рдЬांрдмिрдпा, рдЕंрдЧोрд▓ा рдПрд╡ं рд░ेрдЧिрд╕्рддाрдиी рдоाрд▓ी рдХ्рд╖ेрдд्рд░ рдоें рдкाрдпा рдЬाрддा рд╣ै। рд╡рд░्рддрдоाрди рдоें рдпрд╣ рд▓ुрдк्рддрдк्рд░ाрдп рдХी рд▓ाрд▓ рд╕ूрдЪी рдоें рджрд░्рдЬ рд╣ै।
(рдЦ) рдЕрдл्рд░ीрдХी рдмुрд╢ рд╣ाрдеी (Loxodonta africana) -
рдпрд╣ рд▓рдЧрднрдЧ рд╕рд╡ाрдиा рдЬैрд╕ा рд╣ी рд╣ोрддा рд╣ै। рдпрд╣ рд╕рд╡ाрдиा рд╕े рдКंрдЪाрдИ рдоें рдеोрдб़े рдХрдо (3.2 рдоीрдЯрд░) рд╣ोрддे рд╣ैं। рдЗрдирдХी рд╕ूंрдб рдкрд░ рдЦुрд░рджрд░ी рдзाрд░िрдпां рд╣ोрддी рд╣ैं рдЬो рдХंрдЯीрд▓ी рдЭाрдб़िрдпों рд╕े рднोрдЬрди рдк्рд░ाрдк्рдд рдХрд░рдиे рдоें рд╕рд╣ाрдпрдХ рд╣ै। рдпрд╣ рднी рд╕ंрдХрдЯрдЧ्рд░рд╕्рдд рдк्рд░ाрдгी рдХी рд╕ूрдЪी рдоें рд╢ाрдоिрд▓ рд╣ै।
3. рдоैрдорде - (рдоैрдоुрдерд╕ рдк्рд░ाрдЗрдоिрдЬीрдиिрдпрд╕)
рдоैрдорде рд╕ाрдЗрдмीрд░िрдпाрдИ рднाрд╖ा рдХा рд╢рдм्рдж рд╣ै рдЬिрд╕рдХा рдЕрд░्рде рд╣ै рдЬрдоीрди рдХे рдиीрдЪे рд░рд╣рдиे рд╡ाрд▓े рдЬंрддु।рдк्рд░ाрдЧैрд╣рд╕िрдХ рдХाрд▓ рдоें рдоैрдорде рдПрдХ рд╡िрд╢ाрд▓рдХाрдп рд╣ाрдеी рд╕рджृрд╢ рдЬीрд╡ рдеा рдЬो рд╣िрдордпुрдЧ рдоें рд╡िрд▓ुрдк्рдд рд╣ो рдЧрдпा। рдЗрд╕рдХा рдЬीрд╡ाрд╢्рдо рд╕ाрдЗрдмेрд░िрдпा рдХे рдЯुंрдб्рд░ा рдк्рд░рджेрд╢ рдоें рдмрд░्рдл рдоें рд╕ुрд░рдХ्рд╖िрдд рджрдмा рдоिрд▓ा рд╣ै। рдЗрд╕рдХे рд╢рд░ीрд░ рдкрд░ рдмрдб़े рдмाрд▓, рд╕ूंрдб рдЫोрдЯी, рджांрдд рдмрдб़े рдКрдкрд░ рдХी рдУрд░ рдоुрдб़े рд╕рд░्рдкिрд▓ рдЖрдХाрд░ рдоें рдеे। рдЗрдирдХी рдЦोрдкрдб़ी рдЫोрдЯी рдФрд░ рдКँрдЪी, рдХाрди рдЫोрдЯे рддрдеा рдоैрдорде рджंрдд (tusk) рдЕрдд्рдпрдзिрдХ рдХрдордЬोрд░ рд╡ рд▓ंрдмे (рд▓рдЧрднрдЧ 14 рдлुрдЯ) рд▓ंрдмे рдеे। рдл्рд░ांрд╕ рдХी рдЧुрдлाрдУं рдоें рдкूрд░्рд╡ рдкाрд╖ाрдг (рдк्рд▓ेрдпोрд▓िрдеिрдХ) рдХाрд▓ рдоें рд╢िрдХाрд░ी рдоाрдирд╡ рдиे рдЗрдирдХे рднिрдд्рддि рдЪिрдд्рд░ рдмрдиाрдП рд╣ैं, рдЬिрд╕рд╕े рд╕्рдкрд╖्рдЯ рд╣ोрддा рд╣ै рдХि рдпрд╣ рдЬंрддु рдпूрд░ोрдк рд╕े рдЕрдл्рд░ीрдХा рдПрд╡ं рдПрд╢िрдпा рдХी рдУрд░ рднोрдЬрди рд╡ рдЕрдиुрдХूрд▓рди рд╣ेрддु рдк्рд░рд╕्рдеाрди рдХрд░ рдЧрдП। рдоैрдорде рд╣िрдо рдпुрдЧ рдХे рд╕рдоाрдк्рдд рд╣ोрдиे рдФрд░ рдмрд░्рдл рдХे рдЦिрд╕рдХрдиे рдкрд░ рднोрдЬрди рдХी рдЦोрдЬ рдоें рдЙрдд्рддрд░ рдХी рдУрд░ рдмрдв़ा рдФрд░ рд╡рд╣ाँ рдХी рджрд▓рджрд▓ी рднूрдоि рдоें рдЕрдкрдиे рднाрд░ी рд╢рд░ीрд░ рдХे рдХाрд░рдг рдзँрд╕ рдЧрдпा рдФрд░ рд╡рд╣ीं рджрд▓рджрд▓ рдХे рд╕ाрде рдЬрдо рдЧрдпा।рдПрд▓िрдлैрди्рдЯिрдбी рдХी рд╢ेрд╖ рд╕рднी рдЬाрддिрдпां рд╣िрдордпुрдЧ рдоें рд╡िрд▓ुрдк्рдд рд╣ो рдЧрдИं। рдоैрдорде рдХा рдмौрдиा рд╕्рд╡рд░ूрдк 2000 рдИ.рдкू.(4500 рд╡рд░्рд╖ рдкूрд░्рд╡) рддрдХ рдЬीрд╡िрдд рд░рд╣ा।
рд╕рдлेрдж рд╣ाрдеी -(рдеाрдИ рднाрд╖ा рдоें рдПрд▓्рдмिрдиो)
рдо्рдпांрдоाрд░ рд╡ рдеाрдИрд▓ैंрдб рдоें рдкाрдП рдЬाрдиे рд╡ाрд▓े рд╕рдлेрдж рд╣ाрдеी рдХी рдд्рд╡рдЪा рдЧुрд▓ाрдмी рдЕрдерд╡ा рд╕िрд░, рдзрдб़ рдпा рдЕрдЧрд▓े рдкैрд░ों рдкрд░ рдЧुрд▓ाрдмी рдзрдм्рдмे, рдЖँрдЦें рдкीрд▓ी, рдмाрд▓ рдПрд╡ं рдиाрдЦूрди рд╕рдл़ेрдж рд╣ोрддे рд╣ैं рдЬिрд╕े рдПрд▓्рдмिрдиो рдпा рдЪांрдЧ рдлुрдПрдХ рдХрд╣рддे рд╣ैं। рдпрд╣ рд╣ाрдеी рдХी рджुрд░्рд▓рдн рдЬाрддि рд╣ै। рд╕рдлेрдж рд╣ाрдеी рд╢рдХ्рддि рдХा рдк्рд░рддीрдХ рд╣ैं। рдЗрд╕े рд╕рдл़ेрдж рд╣ाрдеी рдХрд╣ा рдЬाрддा рд╣ै рдкрд░ рд╣ोрддा рдЧुрд▓ाрдмी рд╣ै। рдЗрд╕рдХी рдд्рд╡рдЪा рдЖрдорддौрд░ рдкрд░ рдирд░рдо рд▓ाрд▓-рднूрд░े рд░ंрдЧ рдХी рд╣ोрддी рд╣ै, рдЬो рдЧीрд▓ी рд╣ोрдиे рдкрд░ рд╣рд▓्рдХे рдЧुрд▓ाрдмी рд░ंрдЧ рдХी рд╣ो рдЬाрддी рд╣ै। рдЗрдирдХी рдкрд▓рдХें рдФрд░ рдиाрдЦूрди рдЧोрд░े рд╣ोрддे рд╣ैं। рдкाрд░ंрдкрд░िрдХ рд╕рдл़ेрдж рд╣ाрдеी рдХो рдПрд▓्рдмिрдиो рд╕рдордЭ рд▓िрдпा рдЬाрддा рд╣ै। рдеाрдИ рд╢рдм्рдж рдЪांрдЧ рд╕рдордЦाрди рдХा рдЕрд░्рде рд╢ुрдн рд╣ाрдеी рдХे рд░ूрдк рдоें рдХिрдпा рдЬाрддा рд╣ै, рдЬो рд╢ुрдж्рдзрддा рдХा рдк्рд░рддीрдХ (рд╕рдл़ेрдж) рд╣ोрддा рд╣ै। 2023 рддрдХ рдо्рдпांрдоाрд░ рдоें рджрд╕ рд╕рдл़ेрдж рд╣ाрдеी рдеे। рдеाрдИрд▓ैंрдб рдХे рд░ाрдЬा рднी рдХрдИ рд╕рдл़ेрдж рд╣ाрдеी рд░рдЦрддे рд╣ैं।
рд╕рдлेрдж рд╣ाрдеी рд╕рдиाрддрди рдзрд░्рдо рдоें -
рдкुрд░ाрдгों рдоें рднрдЧрд╡ाрди рдЗंрдж्рд░ рд╡ рд╢рдЪी( рдмौрдж्рдз рджेрд╡рддाрдУं рдоें рд╢рдХ्рд░) рдХा рд╡ाрд╣рди рдЙрдб़рдиे рд╡ाрд▓ा рдкांрдЪ рд╕рд░ рд╡ाрд▓ा рд╕рдлेрдж рд╣ाрдеी рдРрд░ाрд╡рдд рдиाрдордХ рд╕рдлेрдж рд╣ाрдеी рд╣ै। рдРрд░ाрд╡рдд рдХा рдЙрджрдп рддрдм рд╣ुрдЖ рдЬрдм рдм्рд░рд╣्рдоांрдб рдХा рдиिрд░्рдоाрдг рд░ाрдХ्рд╖рд╕ों рдФрд░ рджेрд╡рддाрдУं рдж्рд╡ाрд░ा рджूрдз рдХे рд╕ाрдЧрд░ рдХे рдоंрдерди рд╕े рд╣ुрдЖ рдеा। рдкрд░िрдгाрдорд╕्рд╡рд░ूрдк рдРрд░ाрд╡рдд рдХो рдПрдХ рдкрд╡िрдд्рд░ рд╕рдлेрдж рд╣ाрдеी рдХे рд░ूрдк рдоें рджрд░्рд╢ाрдпा рдЧрдпा рд╣ै рдЖрдорддौрд░ рдкрд░ рднाрд░рдд рдоें рдЪाрд░ рджाँрддों рдХे рд╕ाрде рдФрд░ рдХрднी-рдХрднी рджрдХ्рд╖िрдг рдкूрд░्рд╡ рдПрд╢िрдпा рдоें рдкाँрдЪ рд╕िрд░ों рдХे рд╕ाрде। рд╕рдлेрдж рд╣ाрдеी рдХो рджिрд╡्рдп рдк्рд░ाрдгी рдХे рд░ूрдк рдоें рдкूрдЬा рдЬाрддा рд╣ै। рдЗрд╕े рд╢्рд░ी рдЧрдЬ (рд▓рдХ्рд╖्рдоी рдХा рд╣ाрдеी), рдоेрдШ (рдмाрджрд▓), рдпा рдЧрдЬ рд▓рдХ्рд╖्рдоी (рд╣ाрдеिрдпों рдХी рд▓рдХ्рд╖्рдоी) рдХрд╣ा рдЬाрддा рд╣ै।
рд░ाрдЬा рдмिрдо्рдмिрд╕ाрд░ рдХे рдкाрд╕ рд╕ेрдЪрдиाрдХ (рд╢рдм्рджाрд░्рде - рдкाрдиी рджेрдиे рд╡ाрд▓ा) рдиाрдордХ рд╕рдл़ेрдж рд╣ाрдеी рдеा। рдпрд╣ рд╣ाрдеी рдкौрдзों рдХो рдкाрдиी рд╡ рдЕрди्рдп рдХрдо рдХрд░рддा рдеा। рджेрддा рдеा। рдмाрдж рдоें рдЙрди्рд╣ोंрдиे рдЗрд╕े рдЕрдкрдиे рдмेрдЯे рд╡िрд╣рд▓्рд▓рдХुрдоाрд░ рдХो рджे рджिрдпा рдЬिрд╕рд╕े рдЙрдирдХे рджूрд╕рд░े рдмेрдЯे рдЕрдЬाрддрд╢рдд्рд░ु рдХो рдЬрд▓рди рд╣ोрдиे рд▓рдЧी। рдЕрдЬाрддрд╢рдд्рд░ु рдиे рдЗрд╕े рдХрдИ рдмाрд░ рдЪुрд░ाрдиे рдХी рдХोрд╢िрд╢ рдХी, рдЗрд╕ рдХाрд░рдг рджो рдмाрд░ рднीрд╖рдг рдпुрдж्рдз рд╣ुрдП, рдЬिрди्рд╣ें рдорд╣ा рд╢िрд▓ाрдХंрдЯрдХ рд╡ рд░рде рдоूрд╕рд▓ рдпुрдж्рдз рдХрд╣ा рдЬाрддा рд╣ै।
рд╕рдлेрдж рд╣ाрдеी рдмौрдж्рдз рдзрд░्рдо рдоें -
рдорд╣ाрдд्рдоा рдмुрдж्рдз рдХे рдЬрди्рдо рдХी рдХрд╣ाрдиी рдоें рд╕рдлेрдж рд╣ाрдеी рдХा рдмрдб़ा рдорд╣рдд्рд╡ рд╣ै। рдХрд╣ाрдиी рдХे рдЕрдиुрд╕ाрд░ рдорд╣ाрдд्рдоा рдмुрдж्рдз рдХे рдоां рдоाрдпा рдХे рдЧрд░्рдн рдоें рдард╣рд░рдиे рдХे рджिрди рдоां рдоाрдпा рдХो рд╕рдкрдиा рдЖрдпा рдХि рдЫрд╣ рд╕рдлेрдж рджाँрддों рд╡ाрд▓ा рд╕рдлेрдж рд╣ाрдеी рдЙрд╕рдХे рджाрд╣िрдиे рд╣िрд╕्рд╕े рдоें рдк्рд░рд╡ेрд╢ рдХрд░ рдЧрдпा। рд╕рдкрдиे рдХे рдЕрдиुрд╕ाрд░ рдЬ्рдпोрддिрд╖िрдпों рдиे рднрд╡िрд╖्рдпрд╡ाрдгी рдХी рдХि рдпрд╣ рдмрдЪ्рдЪा рдЪрдХ्рд░рд╡рд░्рддी рд╡्рдпрдХ्рддि рдмрдиेрдЧा।
рджрдХ्рд╖िрдг рдкूрд░्рд╡ рдПрд╢िрдпा рдХे рдмौрдж्рдз рджेрд╢ों рдоें рд╕рдлेрдж рд╣ाрдеी рдмौрдж्рдз рдм्рд░рд╣्рдоाрдг्рдб рд╡िрдЬ्рдЮाрди рд╕े рдШрдиिрд╖्рда рд░ूрдк рд╕े рд╕ंрдмंрдзिрдд рдеा। рд╕рдлेрдж рд╣ाрдеी (рд╕рдХ्рдХ/рд╢рдХ्рд░) рдХा рдоेрд░ु рдкрд░्рд╡рдд рдХे рдоुрдЦ्рдп рджेрд╡рддा (рдЪрдХ्рдХрд╡рдЯ्рдЯी/рдЪрдХ्рд░рд╡рд░्рддी) рдзрд░्рдоी рд░ाрдЬा (рдзрдо्рдорд░ाрдЬ/ рдзрд░्рдорд░ाрдЬ) рдХे рд╕ाрде рдШрдиिрд╖्рда рд╕ंрдмंрдз рдеा। рд╕рдлेрдж рд╣ाрдеी рджрдХ्рд╖िрдг рдкूрд░्рд╡ рдПрд╢िрдпाрдИ рдоें рд░ाрдЬрд╢ाрд╣ी рдХा рдк्рд░рддीрдХ рдеा। рд╕рдлेрдж рд╣ाрдеिрдпों рдХो рдк्рд░ाрдк्рдд рдХрд░рдиे рд╣ेрддु рдеाрдИрд▓ैंрдб рдФрд░ рдмрд░्рдоा рдХे рд░ाрдЬ्рдпों рдоें рд╣ाрдеी рдпुрдж्рдз рд╣ुрдП। рдеे। рдЕрдпुрдд्рдпा рдиे рддाрдЙрди्рдЧू рд╡ рдХोрдирдмाрдЙंрдЧ рд░ाрдЬ्рдпों рд╕े рдпुрдж्рдз рд▓рдб़े। рдЕрд░ाрдХाрдиी рдФрд░ рдмрд░्рдоी рд░ाрдЬाрдУं рдиे рд╕рдлेрдж рд╣ाрдеिрдпों рдХे рд╕्рд╡ाрдоी рдХी рдЙрдкाрдзि рдзाрд░рдг рдХी।
рдоुрд╕्рд▓िрдо рдЗрддिрд╣ाрд╕ рдоें рд╕рдлेрдж рд╣ाрдеी -
рд╕ाрд╕ाрдиी рд░ाрдЬा рдЦुрд╕рд░ो рдж्рд╡िрддीрдп рдХी рд╕ेрдиा рдоें рд╕рдл़ेрдж рд╣ाрдеी рдеे। рдЕрд▓-рддрдмाрд░ी рдХे рдЕрдиुрд╕ाрд░ рдПрдХ рд╕рдл़ेрдж рд╣ाрдеी рдиे рдкुрд▓ рдХी рд▓рдб़ाрдИ рдоें рдЕрд░рдм рдХрдоांрдбрд░ рдЕрдмू рдЙрдмैрдж рдЕрд▓-рдердХाрдлी рдХो рдоाрд░ рдбाрд▓ा। рд╕рдл़ेрдж рд╣ाрдеिрдпों рдХो рдЕрд░рдмों рдж्рд╡ाрд░ा рд░ाрдЬрд╕ी рдоाрдиा рдЬाрддा рдеा рдФрд░ рдЦрд▓ीрдл़ाрдУं рдХे рд▓िрдП рд╕рд╡ाрд░ी рдХे рд░ूрдк рдоें рдЗрд╕्рддेрдоाрд▓ рдХिрдпा рдЬाрддा рдеा। рдкांрдЪрд╡ें рдЕрдм्рдмाрд╕िрдж рдЦрд▓ीрдлा рд╣ाрд░ुрди рд░рд╢ीрдж рдиे рдЕрдмुрд▓-рдЕрдм्рдмाрд╕ рдиाрдордХ рд╕рдл़ेрдж рд╣ाрдеी рд╢ाрд░рд▓ेрдоेрди рдХो рдЙрдкрд╣ाрд░ рдоें рджिрдпा।
рд╕рдлेрдж рд╣ाрдеी рдХा рдРрддिрд╣ाрд╕िрдХ рдорд╣рдд्рд╡ -
рд░ाрдЬाрдУं рдХी рд╕्рдеिрддि рдХा рдоूрд▓्рдпांрдХрди рдЙрдирдХे рдХрдм्рдЬे рдоें рд╕рдлेрдж рд╣ाрдеिрдпों рдХी рд╕ंрдЦ्рдпा рд╕े рдХिрдпा рдЬाрддा рд╣ै। рджिрд╡ंрдЧрдд рд░ाрдЬा рднूрдоिрдмोрд▓ рдЕрджुрд▓्рдпाрджेрдЬ рдХे рдкाрд╕ 21 рд╕рдлेрдж рд╣ाрдеी рдеे рдЬिрд╕рдХे рдХाрд░рдг рд╡рд╣ рдеाрдИ рдЗрддिрд╣ाрд╕ рдоें рд╕рдмрд╕े рдЕрдзिрдХ рд╕ंрдЦ्рдпा рдоें рдЪांрдЧ рдлुрдПрдХ рдХे рдоाрд▓िрдХ рд╕рдо्рд░ाрдЯ рдмрдиे।
рд▓ाрдУрд╕ рд╕ाрдо्рд░ाрдЬ्рдп рдХी рд╢ाрд╣ी рдоोрд╣рд░ рдкрд░ рдРрд░ाрд╡рдд (рд╕рдХ्рдХा рдкрд░्рд╡рдд/рд╣ाрдеी) рдЕंрдХिрдд рдеा।
рдо्рдпांрдоाрд░ рдоें рд╕рдлेрдж рд╣ाрдеी рдХो рд╣्рд╕िрди्рдл़्рдпुрдбॉ рдХрд╣ा рдЬाрддा рд╣ै। рдпрд╣ рдЕрдЪ्рдЫे рд╢рдЧुрди, рд╢рдХ्рддि рдФрд░ рд╕ौрднाрдЧ्рдп рдХे рдк्рд░рддीрдХ рдХे рд░ूрдк рдоें рдкूрдЬрдиीрдп рд╣ैं। рдк्рд░ाрдЪीрди рдХाрд▓ рдоें рд╕рдлेрдж рд╣ाрдеी рдХी рдЦोрдЬ рдХрд░рдиे рд╡ाрд▓े рд░ाрдЬा рдХो рдЕрд▓ौрдХिрдХ рд░ाрдЬा рдоाрдиा рдЬाрддा рдеा। рдк्рд░ाрдЪीрди рд╕рдордп рдоें рдиिрдо्рди рд╢्рд░ेрдгी рдХे рд╕рдл़ेрдж рд╣ाрдеी рд░ाрдЬा рдХे рдоिрдд्рд░ों рдФрд░ рд╕рд╣рдпोрдЧिрдпों рдХो рдЙрдкрд╣ाрд░ рдХे рд░ूрдк рдоें рджिрдП рдЬाрддे рдеे। рдЗрдирдХो рдЕрдд्рдпрдзिрдХ рджेрдЦрднाрд▓ рдХी рдЬ़рд░ूрд░рдд рд╣ोрддी рдеी рдФрд░ рдкрд╡िрдд्рд░ рд╣ोрдиे рдХे рдХाрд░рдг, рдЙрди्рд╣ें рдХाрдо рдкрд░ рдирд╣ीं рд▓рдЧाрдпा рдЬा рд╕рдХрддा। рдЗрд╕рд▓िрдП рдк्рд░ाрдк्рддрдХрд░्рддा рдкрд░ рдмрд╣ुрдд рдЬ़्рдпाрджा рд╡िрдд्рддीрдп рдмोрдЭ рдкрдб़рддा। рдХेрд╡рд▓ рд░ाрдЬा рдпा рдзрдирдкрддि рд╣ी рдЙрди्рд╣ें рдЦрд░ीрдж рд╕рдХрддे рдеे। рд░ाрдЬा рдж्рд╡ाрд░ा рд╕рдл़ेрдж рд╣ाрдеिрдпों рдХो рдХрднी-рдХрднी рджुрд╢्рдорди рдХो рдЙрдкрд╣ाрд░ рдХे рд░ूрдк рдоें рджिрдпा рдЬाрддा рдеा। рджुрд╢्рдорди рдХो рдЗрд╕рд╕े рдХोрдИ рд▓ाрдн рдирд╣ीं рд╣ोрддा рдФрд░ рд░рдЦрд░рдЦाрд╡ рдХे рдХाрд░рдг рдЙрд╕े рджिрд╡ाрд▓िрдпाрдкрди рдФрд░ рдмрд░्рдмाрджी рдХा рд╕ाрдордиा рдХрд░рдиा рдкрдб़рддा। рдПрд╢िрдпा рдХी рддुрд▓рдиा рдоें рдЕрдл्рд░ीрдХी рд╣ाрдеिрдпों рдоें рдПрд▓्рдмिрдиो рдмрд╣ुрдд рджुрд░्рд▓рдн рд╣ैं। рд╡े рд▓ाрд▓-рднूрд░े рдпा рдЧुрд▓ाрдмी рд░ंрдЧ рдХे рд╣ोрддे рд╣ैं, рдФрд░ рд╕ूрд░рдЬ рдХे рд╕ंрдкрд░्рдХ рдоें рдЖрдиे рд╕े рдЕंрдзेрдкрди рдпा рдд्рд╡рдЪा рд╕ंрдмंрдзी рд╕рдорд╕्рдпाрдУं рд╕े рдкीрдб़िрдд рд╣ो рд╕рдХрддे рд╣ैं। рдеाрдИ рд░ाрдЬा рднूрдоिрдмोрд▓ рдХे рд╢ाрд╕рди рдХाрд▓ рдоें рдкाрдпा рдЧрдпा рдкрд╣рд▓ा рд╕рдлेрдж рд╣ाрдеी рдкूрд░े рд░ाрдЬ्рдп рдоें рд╕рдмрд╕े рдорд╣рдд्рд╡рдкूрд░्рдг рд╣ाрдеी рдоाрдиा рдЧрдпा।рдЗрд╕े рд╢ाрд╣ी рдЙрдкाрдзि рдл्рд░ा рд╕ेрд╡ेрдЯ рдЕрджुрд▓्рдпाрджेрдЬ рдкाрд╣ोрд▓ рднूрдоिрдмोрд▓ рдирд╡рдирдд्рдд-рдкрд░рдоी рджी рдЧрдИ।
рд╣ाрдеिрдпों рдХा рдХ्рдпाрди-рдЗрди рд▓ेрдЦाрдиा (рд╣ाрдеी рдХे рджाँрдд, рдкीрда, рдХाрди, рдЖँрдЦ, рдиाрдЦूрди, рдд्рд╡рдЪा рдПрд╡ं рдкूंрдЫ) рдХे рдЖрдзाрд░ рдкрд░ рд╡рд░्рдЧीрдХрд░рдг рдХिрдпा рдЬाрддा рдеा। рд╡рд░्рд╖ 2009 рдоें рд╕ैрди्рдп рд╢ाрд╕рди рдиे 5000 рдХीрдордд рдХे рдо्рдпांрдоाрд░ рдХ्рдпाрдд рдмैंрдХ рдиोрдЯ рдоें рд╕рдлेрдж рд╣ाрдеी рдХी рдлोрдЯो рдЫाрдкी।
24 рдЬुрд▓ाрдИ 2022 рдХो, рд░ाрдЦीрди рдХ्рд╖ेрдд्рд░ рдХे рддाрдЙंрдЧुрдк рдХрд╕्рдмे рдоें рд░рдеाрдирди्рджрдХा рдиाрдордХ рд╕рдлेрдж рд╣ाрдеी рдХा рдЬрди्рдо рд╣ुрдЖ। рд╡рд░्рд╖ 2023 рдХे рд╕्рд╡рддंрдд्рд░рддा рджिрд╡рд╕ рд╕рдоाрд░ोрд╣ рдХी рдпाрджрдЧाрд░ рдоें рд╡िрд╢ेрд╖ рдбाрдХ рдЯिрдХрдЯ рдФрд░ рд╕ोрдиे рдХे рд╕िрдХ्рдХे рдЬाрд░ी рдХिрдП рдЧрдП।
рд╡рд░्рддрдоाрди рдоें рдЬीрд╡िрдд рд╕рдлेрдж рд╣ाрдеिрдпों рдХे рдиाрдо -
1. рд░ाрдЬрдЧाрд╣ рд╕ीрд░िрдкрдХ्рдХाрдп рдЧрдЬрд░ाрдЬ - 20 рдЬрдирд╡рд░ी 2000 рдХो рдЦोрдЬा рдЧрдпा 25 рд╡рд░्рд╖ीрдп рдирд░ рд╕рдлेрдж рд╣ाрдеी, рд░рдЦाрдЗрди рдк्рд░ांрдд рдХे рд░ाрдеेрджांрдЧ рдХрд╕्рдмे рдоें।
2. рд╕िрдЧीрдорд▓ा - 28 рдЬрдирд╡рд░ी 2002 рдХो рдЦोрдЬी рдЧрдИ 23 рд╡рд░्рд╖ीрдп рдоाрджा рд╕рдлेрдж рд╣ाрдеी। рд░рдЦाрдЗрди рдХे рдоाрдЙंрдЧрдбॉ рдХрд╕्рдмे рдоें।
3. рд░рддिрдоाрд▓ा - 18 рдЬुрд▓ाрдИ 2002 рдХो рдЦोрдЬी рдЧрдИ 22 рд╡рд░्рд╖ीрдп рдоाрджा рд╕рдлेрдж рд╣ाрдеी। рд░рдЦाрдЗрди рдк्рд░ांрдд рдХे рдоाрдЙंрдЧрдбॉ рдХрд╕्рдмे рдоें।
4. рднрдж्рджाрд╡рддी - 26 рдЬूрди 2010 рдХो рдЦोрдЬी рдЧрдИ 14 рд╡рд░्рд╖ीрдп рдоाрджा рд╕рдлेрдж рд╣ाрдеी। рд░рдЦाрдЗрди рдк्рд░ांрдд рдХे рдоाрдЙंрдЧрдбॉ рдХрд╕्рдмे рдоें। рднрдж्рджाрд╡рддी рд╢рдм्рдж рдХा рдЕрд░्рде рд╣ै рдЕрдЪ्рдЫाрдИ рд╕े рднрд░ा)
5. рдиंрджाрд╡рддी - 23 рд╕िрддंрдмрд░ 2010 рдХो рдЦोрдЬी рдЧрдИ 14 рд╡рд░्рд╖ीрдп рдоाрджा рд╕рдлेрдж рд╣ाрдеी। рд░рдЦाрдЗрди рдк्рд░ांрдд рдХे рдоाрдЙंрдЧрдбॉ рдХрд╕्рдмे рдоें।
6. рдирдЧ्рд╡े рд╕рджрджाрди - 15 рдЕрдХ्рдЯूрдмрд░ 2011 рдХो рдЦोрдЬा рдЧрдпा 13 рд╡рд░्рд╖ीрдп рдирд░ рд╕рдлेрдж рд╣ाрдеी। рд░рдЦाрдЗрди рдк्рд░ांрдд рдХे рдоाрдЙंрдЧрдбॉ рдХрд╕्рдмे рдоें।
7. рд╣ेрдоाрд╡рддी - 25 рдЕрдХ्рдЯूрдмрд░ 2011 рдХो рдЦोрдЬी рдЧрдИ 13 рд╡рд░्рд╖ीрдп рдоाрджा рд╕рдлेрдж рд╣ाрдеी। рдЕрдпेрдпाрд░рд╡ाрдбी рдк्рд░ांрдд рдХे рди्рдЧ्рд╡ेрд╕ांрдЧ рдХрд╕्рдмे рдоें।
8. рдЬाрддрдХрд▓्рдп - 27 рдирд╡ंрдмрд░ 2011 рдХो рдЦोрдЬी рдЧрдИ 13 рд╡рд░्рд╖ीрдп рдоाрджा рд╕рдлेрдж рд╣ाрдеी। рдиेрдкीрдбॉ рдоें।
9. рд╕िрд░िрдорд▓ा - 27 рдлрд░рд╡рд░ी 2015 рдХो рдЦोрдЬ рдХी рдЧрдИ 9 рд╡рд░्рд╖ीрдп рдоाрджा рд╕рдлेрдж рд╣ाрдеी। рдЕрдп्рдпрд░рд╡ाрдбी рдк्рд░ांрдд рдХे рдкाрдеेрди рдХрд╕्рдмे рдоें।
10. рд░рдеाрдиंрджрдХा - рдЗрд╕ рдирд░ рд╕рдлेрдж рд╣ाрдеी рдХा рдЬрди्рдо 24 рдЬुрд▓ाрдИ 2022 рдоें рд░рдЦाрдЗрди рдк्рд░ांрдд рдХे рддाрдЙंрдЧुрдк рдоें рд╣ुрдЖ। рдЗрд╕рдХा рд╢ाрдм्рджिрдХ рдЕрд░्рде рд╣ै рджेрд╢ рдХी рдЦुрд╢ी।
рд╣ाрдеिрдпों рдоें рдк्рд░рдЬрдирди -
рдоाрджा рд╣рдеिрдиी рдоें рдоाрд╕िрдХ рдзрд░्рдо рдЪрдХ्рд░ рддीрди рд╕े рдЪाрд░ рдорд╣ीрдиों рддрдХ рдЪрд▓рддा рд╣ै। рднूрдоि рдкрд░ рд╕्рддрдирдзाрд░ी рдЬीрд╡ों рдоें рд╣ाрдеी рдХा рдЧрд░्рдн рдХाрд▓ (22 рдорд╣ीрдиे) рдПрд╡ं рдоाрд╕िрдХ рдзрд░्рдо рдЪрдХ्рд░ рд╕рд░्рд╡ाрдзिрдХ рд╣ोрддा рд╣ै। рдЬрди्рдо рдХे рд╕рдордп рд╣ी рд╣ाрдеी рдХा рдмрдЪ्рдЪा рдПрдХ рдХ्рд╡िंрдЯрд▓ рд╕े рдЕрдзिрдХ рд╣ोрддा рд╣ै। рдоाрджा рд╣рдердиी рдПрдХ рдмाрд░ рдоें рдПрдХ рдмрдЪ्рдЪे рдХो рдЬрди्рдо рджेрддी рд╣ै। рдпрд╣ рдЕрдкрдиे рдмрдЪ्рдЪे рдХो рджो рд╕ाрд▓ рддрдХ рджूрдз рдкिрд▓ाрддी рд╣ै। рдЭुंрдб рдоें рдмрдЪ्рдЪे рдХो рд╢ेрд░ों рдХा рд╢िрдХाрд░ рд╣ोрдиे рдХे рдбрд░ рд╕े рд╣рдеिрдиी рдЯांрдЧों рдХे рдиीрдЪे рд░рдЦрддी рд╣ै।
рд╣ाрдеी рдХी рдЖрдпु -
рд╕ाрдоाрди्рдп рдкрд░िрд╕्рдеिрддिрдпों рдоें рд╣ाрдеी 50 рд╕े 70 рд╡рд░्рд╖ рддрдХ рдЬीрд╡िрдд рд░рд╣ рд╕рдХрддा рд╣ै। рдХрдИ рд╣ाрдеिрдпों рдХी рдЖрдпु 80 рд╡рд░्рд╖ рд╕े рдЕрдзिрдХ рд╣ुрдИ рд╣ै।
рд╣ाрдеी рдХा рд╡рдЬрди -
рд╡рд░्рд╖ 1955 рдоें рдЕंрдЧोрд▓ा рдоें рдПрдХ рдирд░ рдХा рд╡рдЬ़рди рд▓рдЧрднрдЧ 10,900 рдХिрд▓ो, рдКँрдЪाрдИ 3.96 рдоीрдЯрд░ рджрд░्рдЬ рдХी рдЧрдИ рдЬो рдЖрдЬ рддрдХ рдХा рдЬ्рдЮाрдд рд╕рдмрд╕े рд╡िрд╢ाрд▓ рд╣ाрдеी рд╣ै। рдпрд╣ рд╕ाрдоाрди्рдп рдЕрдл़्рд░ीрдХी рд╣ाрдеी рд╕े рд▓рдЧрднрдЧ рдПрдХ рдоीрдЯрд░ рдЕрдзिрдХ рд▓ंрдмा рд╣ै। рд╕рдмрд╕े рдЫोрдЯे рд╣ाрдеी рдпूрдиाрди рдХे рдХ्рд░ीрдЯ рдж्рд╡ीрдк рдоें рдкाрдпे рдЬाрддे рдеे рдЬो рд╕ूрдЕрд░ рдХे рдЖрдХाрд░ рдХे рд╣ोрддे рдеे। рд╡рд░्рддрдоाрди рдоें рдпрд╣ рд▓ुрдк्рдд рд╣ो рдЧрдП рд╣ैं।
рд╣ाрдеी рдФрд░ рдкाрдиी (рдирд╣ाрдиा) -
рдирд╣ाрдиे рдХे рдмाрдж рдЕрдкрдиे рдЧीрд▓े рд╢рд░ीрд░ рдоें рд╣ाрдеी рд╕ूंрдб рд╕े рдоिрдЯ्рдЯी рдЫिрдб़рдХ рд▓ेрддा рд╣ै рдЬो рд╕ूрдЦрдХрд░ рдЙрд╕рдХी рдд्рд╡рдЪा рдХे рдКрдкрд░ рдкрдкрдб़ी рдХा рд░ूрдк рд▓े рд▓ेрддी рд╣ै рдФрд░ рдЙрд╕рдХी рддेрдЬ़ рдзूрдк рддрдеा рдкрд░рдЬीрд╡िрдпों рд╕े рд╕ुрд░рдХ्рд╖ा рдХрд░рддी рд╣ै। рд╣ाрдеी рдЬрди्рдордЬाрдд рдЕрдЪ्рдЫा рддैрд░ाрдХ рд╣ोрддा рд╣ै।
рд╣ाрдеी рдХी рд╕ूंрдб - (рдЯ्рд░ंрдХ)
рд╕ूंрдб рд╣ाрдеी рдХी рдиाрдХ рдФрд░ рдЙрд╕рдХे рдКрдкрд░ी рд╣ोंрда рдХी рд╕ंрдзि рд╣ै। рд╕ूंрдб рд╕ंрдЪाрд░, рднोрдЬрди рддोрдб़рдиे, рдкाрдиी рдЫिрдб़рдХ рдХрд░ рдЙрд╕े рдаंрдбा рд░рдЦрдиे, рднाрд░ी рд╕ाрдоाрди рдЙрдаाрдиे рдФрд░ рд╢िрдХाрд░िрдпों рдпा рдЕрди्рдп рд╣ाрдеिрдпों рдХे рдЖрдХ्рд░рдордг рд╕े рдмрдЪाрд╡ рдХрд░рддी рд╣ैं।
рдПрд╢िрдпाрдИ рд╣ाрдеिрдпों рдХी рд╕ूंрдб рдоें рдХेрд╡рд▓ рдПрдХ рд╣ी рдЙрднाрд░ рд╣ोрддा рд╣ै рдЬрдмрдХि рдЕрдл्рд░ीрдХी рд╣ाрдеी рдХी рд╕ूंрдб рдоें рджो рдЙрднाрд░ рд╣ोрддे рд╣ैं। рд╣ाрдеी рдХी рд╕ूंрдб рдЗрддрдиी рд╕ंрд╡ेрджрдирд╢ीрд▓ рд╣ोрддी рд╣ै рдХि рдШाрд╕ рдХा рдПрдХ рддिрдирдХा рдЙрдаा рд╕рдХрддी рд╣ै, рджूрд╕рд░ी рддрд░рдл़ рдЗрддрдиी рдордЬ़рдмूрдд рд╣ोрддी рд╣ै рдХि рдмрдб़े рдкेрдб़ рдХी рдЯрд╣рдиिрдпाँ рддोрдб़ рд▓ेрддा। рдкेрдб़ рдкрд░ рд▓рдЧे рдлрд▓ рд╕ूंрдб рдХी рдкрд╣ुँрдЪ рд╕े рдкрд░े рд╣ों рддो рд╣ाрдеी рдЕрдкрдиी рд╕ूंрдб рдХो рдкेрдб़ рдХे рддрдиे рдпा рд╢ाрдЦा рдоें рд▓рдкेрдЯрдХрд░ рдЬ़ोрд░ рд╕े рдЭिंрдЭोрдб़рддा рд╣ै рддाрдХि рдлрд▓ рдЗрдд्рдпाрджि рдиीрдЪे рдЯрдкрдХ рдЬाрдпे рдпा рдХрднी-рдХрднी рдкूрд░े рдХा рдкूрд░ा рдкेрдб़ рд╣ी рдЙрдЦाрдб़ рджेрддा рд╣ै। рд╣ाрдеी рд╕ूंрдб рдХा рдЗрд╕्рддेрдоाрд▓ рдкाрдиी рдкीрдиे рдХे рд▓िрдП рднी рдХрд░рддा рд╣ै। рд╣ाрдеी рдкрд╣рд▓े рдЕрдкрдиी рд╕ूंрдб рдоें рдПрдХ рдмाрд░ рдоें рдХрд░ीрдм 14 рд▓ीрдЯрд░ рдкाрдиी рднрд░ рд▓ेрддा рд╣ै рдФрд░ рдлिрд░ рдЙрд╕े рдЕрдкрдиे рдоुँрд╣ рдоें рдЙрдб़ेрд▓ рджेрддा рд╣ै। рдирд╣ाрдиे рдХे рд▓िрдП рднी рд╣ाрдеी рдЗрд╕ी рд╡िрдзि рдХा рдЗрд╕्рддेрдоाрд▓ рдХрд░рддा рд╣ै। рд╕ूंрдб рд╣ाрдеी рдХे рд╕ाрдоाрдЬिрдХ рдХाрд░्рдпрдХрд▓ाрдкों рдоें рдорд╣рдд्рд╡рдкूрд░्рдг рднूрдоिрдХा рдЕрджा рдХрд░рддी рд╣ै। рд╕ंрдмрди्рдзी рдЕрдкрдиी рд╕ूंрдбें рдПрдХ рджूрд╕рд░े рд╕े рд▓рдкेрдЯрдХрд░ рдЕрднिрд╡ाрджрди рдХрд░рддे рд╣ैं (рдордиुрд╖्рдп рдХे рд╣ाрде рдоिрд▓ाрдиे рдХी рддрд░рд╣) рдЗрд╕рдХा рдЗрд╕्рддेрдоाрд▓ рд╡рд╣ рдЦेрд▓ (рдХुрд╢्рддी) рдоें, рдоिрд▓рди рд╕े рдкрд╣рд▓े, рдоाँ рддрдеा рдмрдЪ्рдЪे рдХे рд╕рдо्рдмрди्рдз рдоें рддрдеा рдЕрди्рдп рдХाрд░्рдпрдХрд▓ाрдкों рдоें рднी рдХрд░рддे рд╣ैं। рдЙрдаी рд╣ुрдИ рд╕ूंрдб рдЪेрддाрд╡рдиी рдпा рдзрдордХी рд╣ो рд╕рдХрддी рд╣ै рдЬрдмрдХि рд╕िрд░ рдиीрдЪे рдХрд░рдХे рдЭुрдХी рд╣ुрдИ рд╕ूंрдб рд╕рдорд░्рдкрдг рдХा рд╕ंрдХेрдд рд╣ोрддी рд╣ै। рджुрд╢्рдорди рдХो рд╣ाрдеी рдЕрдкрдиी рд╕ूंрдб рд╕े рд▓рдкेрдЯрдХрд░ рдлेंрдХ рд╕рдХрддा рд╣ै। рд╣ाрдеी рдХी рд╕ूंрдб рдоें рдордиुрд╖्рдп рд╕े рдХрдИ рдЧुрдгा рдЕрдзिрдХ рдШ्рд░ाрдг рд╢рдХ्рддि рд╣ोрддी рд╣ै рдФрд░ рд╡рд╣ рдЕрдкрдиी рд╕ूंрдб рдКрдкрд░ рдЙрдаाрдХрд░ рддрдеा рджाрд╣िрдиे рдмाрдпें рд╕рдоुрдж्рд░ी рджूрд░рдмीрди (рдкॅрд░िрд╕्рдХोрдк) рдХी рддрд░рд╣ рд▓рд╣рд░ाрдХрд░ рдЕрдкрдиे рдЦाрдж्рдп рд╕्рд░ोрдд, рдоिрдд्рд░ рдпा рд╢рдд्рд░ु рдХा рдкрддा рд▓рдЧा рд▓ेрддा рд╣ै। рдкाрдиी рдоें рддैрд░рддे рд╕рдордп рд╣ाрдеी рдЕрдкрдиी рд╕ूंрдб рдХा рдЗрд╕्рддेрдоाрд▓ рд╕्рдиॉрд░рдХॅрд▓ рдХी рддрд░рд╣ рдХрд░рддा рд╣ै।
рд╣ाрдеी рдХे рдХाрди -
рд╣ाрдеी рдХे рдХाрди рдмрдб़े рд╣ोрддे рд╣ैं рдЬिрдирдХी рд╕ुрдирдиे рдХी рдХ्рд╖рдорддा рдЕрд╡िрд╢्рд╡рд╕рдиीрдп рд╣ोрддी рд╣ै। рд╣ाрдеी рдоाрдирд╡ рдХे рд▓िрдП рдЕрд╢्рд░рд╡्рдп рдХрдИ рдЖрд╡ृрдд्рддिрдпों (рдЗрди्рдл्рд░ाрд╕ोрдиिрдХ) рдз्рд╡рдиि рд╕ुрди рд╕рдХрддा рд╣ै। рд╣ाрдеी рдмрд╣ुрдд рддेрдЬ़ рдЖрд╡ाрдЬ़ рднी рдиिрдХाрд▓ рд╕рдХрддे рд╣ैं рдЬिрд╕े рдЪिंрдШाрдб़ рдХрд╣рддे рд╣ैं। рдХाрди рдж्рд╡ाрд░ा рд╣ाрдеी рдЕрдкрдиे рд╢рд░ीрд░ рдкрд░ рдордХ्рдЦी рдЖрджि рдХो рдмैрдардиे рд╕े рд░ोрдХрддा рд╣ै рд╡ рд╢рд░ीрд░ рдХी рдУрд░ рд╣рд╡ा рдХा рдк्рд░рд╡ाрд╣ рдХрд░ рдЙрд╕े рд╢ीрддрд▓рддा рдк्рд░рджाрди рдХрд░рддा рд╣ै।
рд╣ाрдеी рдХा рдЖрдХाрд░
рдирд░ рдЕрдл़्рд░ीрдХी рдмुрд╢ рд╣ाрдеी рдХे рдХंрдзे рдХी рдКंрдЪाрдИ 13 рдлीрдЯ, рдоाрджाрдУं рдХी рд▓ंрдмाрдИ 8 рдлीрдЯ 6 рдЗंрдЪ рд╣ोрддी рд╣ै। рдЬीрд╡िрдд рд╣ाрдеी рдк्рд░рдЬाрддिрдпों рдХे рдмीрдЪ рдЖрдХाрд░ рдоें рдХुрдЫ рднिрди्рдирддा рд╣ै, рд╡िрд╢ेрд╖ рд░ूрдк рд╕े рдЕрдл़्рд░ीрдХी рдПрд╢िрдпाрдИ рд╣ाрдеी рд╕े рдмрдб़ा рд╣ोрддा рд╣ै।
рд╣ाрдеी рдХे рдкैрд░ -
рд╣ाрдеी рдЕрдкрдиे рд╕ंрд╡ेрджрдирд╢ीрд▓ рдкैрд░ों рд╕े рднूрдХंрдкीрдп рд╕ंрдХेрддों рдХा рдкрддा рд▓рдЧा рд╕рдХрддे рд╣ैं। рднूрдХंрдкीрдп рдЧрддिрд╡िрдзिрдпों рдХो рдорд╣рд╕ूрд╕ рдХрд░рдиे рдоें рдЙрд╕рдХे рдХाрди рдХा рдЖंрддрд░िрдХ рднाрдЧ рднी рд╢ाрдоिрд▓ рд╣ै।
рд╣ाрдеी рдХे рджांрдд - (рдЯрд╕्рдХ) -
рд╣ाрдеी рдХे рдЦाрдиे рдХे рджांрдд рдЕंрджрд░ рдФрд░ рд▓рдб़ाрдИ рдХे рджांрдд рдмाрд╣рд░ рд╣ोрддे рд╣ैं। рдпрд╣ рдЬीрд╡рди рднрд░ рдмрдв़рддे рд░рд╣рддे рд╣ैं। рд╣ाрдеी рдХे рджांрддों рдХी рд▓ंрдмाрдИ рд╕े рдЙрд╕рдХी рдЖрдпु рдХी рдЧрдгрдиा рдХी рдЬा рд╕рдХрддी рд╣ै। рд╡рдпрд╕्рдХ рдирд░ рдХे рджाँрдд рд▓рдЧрднрдЧ 18 рд╕ेрдоी рдк्рд░рддि рд╡рд░्рд╖ рдХी рджрд░ рд╕े рдмрдв़рддे рд░рд╣рддे рд╣ैं। рдпрд╣ рдмрд╣ुрдд рдоूрд▓्рдпрд╡ाрди рд╣ोрддा рд╣ै। рд╣ाрдеी рдХा рдЬ्рдпाрджाрддрд░ рд╢िрдХाрд░ рдЗрд╕рдХे рджांрддों рдХे рдХाрд░рдг рд╣ी рд╣ोрддा рд╣ै। рд╣ाрдеी рджांрдд рд╕े рд╕ेрдХ्рд╕ рд╕ंрдмंрдзी рджрд╡ाрдЗрдпां, рд╢ृंрдЧाрд░ рдк्рд░рд╕ाрдзрди рдПрд╡ं рд╕рдЬाрд╡рдЯी рд╕ाрдоाрди рдмрдиाрдпा рдЬाрддा рд╣ै।
рд╣ाрдеी рдХे рджाँрдд рдЙрд╕рдХे рдКрдкрд░ी рдЫेрджрдХ рджाँрдд рд╣ोрддे рд╣ैं। рд╣ाрдеी рджाँрдд рдкाрдиी, рд▓рд╡рдг рддрдеा рдоूрд▓ рдЦोрджрдиे рдХे рдХाрдо рдЖрддे рд╣ैं। рдЗрд╕рдХे рдЕрд▓ाрд╡ा рдкेрдб़ों рдХी рдЫाрд▓ рдЫीрд▓рдиे рдФрд░ рдЕрдкрдиे рд▓िрдП рд░ाрд╕्рддा рддैрдпाрд░ рдХрд░рдиे рдоें рднी рд╣ाрдеीрджाँрдд рдХा рдмрдб़ा рдпोрдЧрджाрди рд╣ोрддा рд╣ै। рдЗрд╕рдХे рдЕрд▓ाрд╡ा рд╣ाрдеी рдЕрдкрдиा рдХ्рд╖ेрдд्рд░ рдмрддाрдиे рд╣ेрддु рджाँрдд рд╕े рдкेрдб़ों рдоें рдиिрд╢ाрдирджेрд╣ी рдХрд░рддा рд╣ै। рдХрднी рдХрднाрд░ рдпрд╣ рд╣рдеिрдпाрд░ рдХे рд░ूрдк рдоें рдЗрд╕्рддेрдоाрд▓ рдоें рд▓िрдП рдЬा рд╕рдХрддे рд╣ैं। рд╣ाрдеी рдЕрдкрдиे рджांрддों рдХा рдЙрдкрдпोрдЧ рдордиुрд╖्рдп рдХी рддрд░рд╣ (рджाрдпाँ рдпा рдмाрдпाँ рд╣ाрде рдХी рддрд░рд╣) рджाрдпां рдпा рдмाрдпाँ рджाँрдд рдЗрд╕्рддेрдоाрд▓ рдХрд░рддा рд╣ै। рдоुрдЦ्рдп рджाँрдд рдеोрдб़ा рдЫोрдЯा рд╣ोрддा рд╣ै рдФрд░ рдЙрд╕рдХे рдЫोрд░ рдЕрдзिрдХ рдЙрдкрдпोрдЧ рдХे рдХाрд░рдг рдЧोрд▓ рд╣ोрддे рд╣ैं। рдирд░ рдФрд░ рдоाрджा рдЕрдл़्рд░ीрдХी рд╣ाрдеी рдХे рд▓рдо्рдмे рд╣ाрдеीрджाँрдд рд╣ोрддे рд╣ैं рдЬो рд╡рдпрд╕्рдХ рдЕрд╡рд╕्рдеा рдоें рей рдоीрдЯрд░ рд▓рдо्рдмे рдФрд░ 45 рдХिрд▓ो рд╡рдЬ़рдиी рд╣ो рд╕рдХрддे рд╣ैं। рдПрд╢िрдпाрдИ рд╣ाрдеिрдпों рдоें рд╕िрд░्рдл़ рдирд░ рдХे рд▓рдо्рдмे рджाँрдд рд╣ोрддे рд╣ैं। рдоाрджा рдХे рдмрд╣ुрдд рдЫोрдЯे рдпा рдирд╣ीं рд╣ोрддे рд╣ैं। рдПрд╢िрдпाрдИ рдирд░ рдХे рдЕрдл़्рд░ीрдХी рдирд░ рдЬिрддрдиे рд▓рдо्рдмे рджाँрдд рд╣ो рд╕рдХрддे рд╣ैं рд▓ेрдХिрди рд╡рд╣ рдмрд╣ुрдд рдкрддрд▓े рдФрд░ рд╣рд▓्рдХे рд╣ोрддे рд╣ैं। рд╣ाрдеीрджाँрдд рдоें рдирдХ्рдХाрд╢ी рд╕рд░рд▓рддाрдкूрд░्рд╡рдХ рд╣ो рдЬाрддी рд╣ै рдЕрддः рдХрд▓ाрдХाрд░ों рдиे рдЗрд╕े рдорд╣рдд्рддा рджी।
рдЕрди्рдп рд╕्рддрдирдкाрдЗрдпों рдХी рддुрд▓рдиा рдоें рд╣ाрдеी рдХे рджाँрддों рдХी рд░рдЪрдиा рдмिрд▓्рдХुрд▓ рдЕрд▓рдЧ рд╣ोрддी рд╣ै рдЬिрдирдХी рд╕ंрдЦ्рдпा 28 рд╣ोрддी рд╣ै।
рджो рдКрдкрд░ी рдж्рд╡िрддीрдп рдЫेрджрдХ (рдЯрд╕्рдХ) рдЬिрди्рд╣ें рд╣ाрдеी рджाँрдд рдХрд╣рддे рд╣ैं। рд╣ाрдеी рдХे рдоुंрд╣ рдоें рдкूрд░्рд╡ рд╡िрдХрд╕िрдд рджूрдз рдХे рджाँрдд, 12 рдЕрдЧ्рд░ рдЪрд░्рд╡рдгрдХ, рдЬрдмрдб़े рдХे рд╣рд░ рддрд░рдл़ рддीрди। рдЕрди्рдп рд╕्рддрдирдкाрдЗрдпों рдХे рд╡िрдкрд░ीрдд, рдЬिрдирдХे рджूрдз рдХे рджाँрдд рдЭрдб़рдиे рдХे рдмाрдж рд╕्рдеाрдИ рджाँрдд рдЖ рдЬाрддे рд╣ैं, рд╣ाрдеी рдХे рджाँрдд рдиिрд░рди्рддрд░ рдмрджрд▓ी рд╣ोрддे рд░рд╣рддे рд╣ैं। рд▓рдЧрднрдЧ рдПрдХ рд╡рд░्рд╖ рдХी рдЖрдпु рдоें рд╣ाрдеीрджाँрдд рдХे рдЕрдЧ्рд░рдЧाрдоी рджूрдз рдХे рджाँрдд рдЭрдб़ рдЬाрддे рд╣ैं рдФрд░ рд╣ाрдеीрджाँрдд рдЙрдЧрдиे рд▓рдЧ рдЬाрддे рд╣ैं। рдХिрди्рддु рдЪрдмाрдиे рд╡ाрд▓े рджाँрдд (рдЕрдЧ्рд░рдЪрд░्рд╡рдгрдХ рддрдеा рдЪрд░्рд╡рдгрдХ) рдПрдХ рд╣ाрдеी рдХी рдЖрдпु рдоें рдХ़рд░ीрдм рдкाँрдЪ рдмाрд░ рдмрджрд▓ी рд╣ोрддे рд╣ैं। рдПрдХ рдмाрд░ рдоें рдХेрд╡рд▓ рдЪाрд░ рдЪрдмाрдиे рд╡ाрд▓े рджाँрдд (рдЕрдЧ्рд░рдЪрд░्рд╡рдгрдХ/рдЪрд░्рд╡рдгрдХ), рдПрдХ-рдПрдХ рджोрдиों рдЬрдмрдб़ों рдХे рджोрдиों рддрд░рдл़, рдк्рд░рдпोрдЧ рдоें рд▓ाрдпे рдЬाрддे рд╣ैं (рдпा рдХेрд╡рд▓ рджो рдХ्рдпोंрдХि рдЬрдмрдб़े рдХे рд╣рд░ рд╣िрд╕्рд╕े рдоें рджूрд╕рд░ा рджाँрдд рдкрд╣рд▓े рдХो рдмрджрд▓ी рдХрд░ рд░рд╣ा рд╣ोрддा рд╣ै)। рдоाрдирд╡ рджाँрддों рдХे рд╡िрдкрд░ीрдд рдкрдХ्рдХे рджाँрдд рджूрдз рдХे рджाँрддों рдХो рдКрдкрд░ рдХी рддрд░рдл़ рд╕े рдирд╣ीं рдзрдХेрд▓рддे рд╣ैं। рдирдпे рджाँрдд рдоुрдЦ рдХे рдкिрдЫрд▓े рднाрдЧ рдоें рдЙрдЧрддे рд╣ैं рддрдеा рдкुрд░ाрдиे рджाँрддों рдХो рдЖрдЧे рдХी рддрд░рдл़ рдзрдХेрд▓рддे рд╣ैं рдЬрд╣ाँ рдкुрд░ाрдиे рджाँрдд рдЯूрдЯ-рдЯूрдЯ рдХрд░ рдЧिрд░ рдЬाрддे рд╣ैं। рдЕрдл़्рд░ीрдХी рд╣ाрдеिрдпों рдоें рдЬрди्рдо рд╕े рд╣ी рдЪрдмाрдиे рд╡ाрд▓े рджाँрддों рдХा рд╕ेрдЯ (рдЕрдЧ्рд░рдЪрд░्рд╡рдгрдХ) рдоौрдЬूрдж рд╣ोрддा рд╣ै। рдЬрдм рдмрдЪ्рдЪा рджो рд╡рд░्рд╖ рдХा рд╣ोрддा рд╣ै рддो рджोрдиों рдЬрдмрдб़ों рдХे рджोрдиों рддрд░рдл़ рдХा рдкрд╣рд▓ा рдЪрдмाрдиे рд╡ाрд▓ा рджाँрдд рдЧिрд░ рдЬाрддा рд╣ै। рдпрд╣ी рдк्рд░рдХ्рд░िрдпा рджूрд╕рд░े рдЪрдмाрдиे рд╡ाрд▓े рджाँрддों рдХे рд╕рдоूрд╣ рдХे рд╕ाрде рдЫः рд╡рд░्рд╖ рдХी рдЖрдпु рдоें рд╣ोрддी рд╣ै। 13 рд╕े 15 рд╡рд░्рд╖ рдХी рдЖрдпु рддрдХ рддीрд╕рд░ा рджाँрддों рдХा рд╕рдоूрд╣ рднी рдЬाрддा рд░рд╣рддा рд╣ै, рддрдеा рдЪौрдеा рд╕рдоूрд╣ 28 рд╡рд░्рд╖ рдХी рдЖрдпु рдоें рдЭрдб़ рдЬाрддा рд╣ै। рдкाँрдЪрд╡ा рд╕рдоूрд╣ рд╣ाрдеी рдХी 40 рд╡рд░्рд╖ рдХी рдЖрдпु рддрдХ рдЪрд▓рддा рд╣ै। рдЫрдаा рд╕рдоूрд╣ рд╣ाрдеी рдХे рдЬीрд╡рди рдХे рдЕрди्рдд рддрдХ рдЪрд▓рддा рд╣ै। рдпрджि рд╣ाрдеी 60 рд╡рд░्рд╖ рд╕े рдЕрдзिрдХ рдЬीрд╡िрдд рд░рд╣рддा рд╣ै рддो рдЪрд░्рд╡рдгрдХ рдХा рдЖрдЦ़िрд░ी рд╕рдоूрд╣ рднी рдШिрд╕ рдХрд░ рдаूंрда рдЬैрд╕ा рд░рд╣ рдЬाрддा рд╣ै рддрдеा рд╣ाрдеी рднрд▓ी рднांрддि рдЦा рднी рдирд╣ीं рд╕рдХрддा।
рд╣ाрдеी рдХी рдЦाрд▓ -
рд╣ाрдеी рдХी рдЪрдордб़ी 2.5 рд╕ेрдоी рдоोрдЯी рд╣ोрддी рд╣ै। рдЗрд╕рдХे рд╢рд░ीрд░ рдХा рдЕрдзिрдХांрд╢ рднाрдЧ рдЕрдд्рдпंрдд рдХрдаोрд░ рд╣ोрддा рд╣ै। рдоुंрд╣ рдФрд░ рдХाрди рдХे рднीрддрд░ рдХे рдЪाрд░ों рдУрд░ рдд्рд╡рдЪा рдкрддрд▓ी рд╣ोрддी рд╣ै। рдПрд╢िрдпाрдИ рд╣ाрдеी рдХी рдд्рд╡рдЪा рдкрд░ рдЕрдл्рд░ीрдХी рдЕрдл्рд░ीрдХी рд╣ाрдеी рд╕े рдЕрдзिрдХ рдмाрд▓ рд╣ोрддे рд╣ैं। рдпुрд╡ा рд╣ाрдеी рдоें рдпрд╣ рдл़рд░्рдХ рдЕрдзिрдХ рдирдЬ़рд░ рдЖрддा рд╣ै। рдПрд╢िрдпाрдИ рд╣ाрдеी рдХे рдмрдЪ्рдЪों рдХी рдд्рд╡рдЪा рдХрдд्рдердИ рд░ंрдЧ рдХे рдмाрд▓ों рд╕े рдврдХी рд░рд╣рддी рд╣ै। рдЙрдо्рд░ рдХे рд╕ाрде рдмाрд▓ рдЧाрдв़े рд░ंрдЧ рдХे рд╣ोрдиे рдХे рд╕ाрде-рд╕ाрде рдХрдо рд╣ोрдиे рд▓рдЧрддे рд╣ैं, рдкрд░ рд╕рд░ рдФрд░ рдкूँрдЫ рдкрд░ рд╕рджा рд░рд╣рддे рд╣ैं।
рд╣ाрдеी рд▓рдЧрднрдЧ рд╕्рд▓ेрдЯी рд░ंрдЧ рдХे рд╣ोрддे рд╣ैं, рд▓ेрдХिрди рдЕрдл़्рд░ीрдХी рд╣ाрдеी рдЕрд▓рдЧ-рдЕрд▓рдЧ рд░ंрдЧ рдХी рдоिрдЯ्рдЯी рдоें рд▓ोрдЯрдХрд░ рд▓ाрд▓ рдпा рднूрд░े рд░ंрдЧ рдХे рдк्рд░рддीрдд рд╣ोрддे рд╣ैं। рдЧीрд▓ी рдоिрдЯ्рдЯी рдоें рд▓ोрдЯрдиा рд╣ाрдеी рд╕рдоाрдЬ рдХी рджिрдирдЪрд░्рдпा рдХा рдПрдХ рдЕрднिрди्рди рдЕंрдЧ рд╣ै। рди рдХेрд╡рд▓ рд▓ोрдЯрдиा рд╕ाрдоाрдЬिрдХрд░рдг рдХे рд▓िрдП рдЕрд╣рдо рд╣ै рдмрд▓्рдХि рдоिрдЯ्рдЯी рдзूрдкрд░ोрдзрдХ рдХा рдХाрдо рднी рдХрд░рддी рд╣ै рдФрд░ рдЙрд╕рдХी рдд्рд╡рдЪा рдХो рдкрд░ाрдмैंрдЧрдиी рдХिрд░рдгों рд╕े рдмрдЪाрддी рд╣ै। рд╣ाрдеी рдХी рдд्рд╡рдЪा рдХрдаोрд░ рд╣ोрдиे рдХे рдмाрд╡рдЬूрдж рд╕ंрд╡ेрджрдирд╢ीрд▓ рд╣ोрддी рд╣ै। рдпрджि рд╡рд╣ рдиिрдпрдоिрдд рд░ूрдк рд╕े рдоिрдЯ्рдЯी рдХा рд╕्рдиाрди рди рдХрд░े рддो рдЙрд╕рдХी рдд्рд╡рдЪा рдХो рдЬрд▓рдиे рд╕े, рдХीрдЯрджंрд╢ рд╕े рдФрд░ рдирдоी рдиिрдХрд▓ рдЬाрдиे рд╕े рдХाрдл़ी рдиुрдХ़рд╕ाрди рд╣ो рд╕рдХрддा рд╣ै। рдоिрдЯ्рдЯी рдоें рд▓ोрдЯрдиे рд╕े рдд्рд╡рдЪा рдХो рд╣ाрдеी рдХे рд╢рд░ीрд░ рдХा рддाрдкрдоाрди рдиिрдпंрдд्рд░िрдд рдХрд░рдиे рдоें рдорджрдж рдоिрд▓рддी рд╣ै। рд╣ाрдеी рдХो рдЕрдкрдиी рдд्рд╡рдЪा рд╕े рд╢рд░ीрд░ рдХी рдЧрд░्рдоी рдиिрдХाрд▓рдиे рдоें рдоुрд╢्рдХिрд▓ рд╣ोрддी рд╣ै, рдХ्рдпोंрдХि рд╢рд░ीрд░ рдХे рдЕрдиुрдкाрдд рдоें рдд्рд╡рдЪा рдмрд╣ुрдд рдХрдо рд╣ोрддी рд╣ै। рд╣ाрдеी рдХो рдЯाँрдЧ рдЙрдаाрдХрд░ рдкैрд░ рдХे рддрд▓ुрдУं рдХो рд╣рд╡ा рджेрдХрд░ рдардг्рдбा рд░рдЦрдиे рдХी рдХोрд╢िрд╢ рдХрд░рддे рджेрдЦा рдЧрдпा рд╣ै।
рд╣ाрдеी рдХे рдкैрд░ рдПрд╡ं рдЕрдиुрдХूрд▓рди -
рд╣ाрдеी рдХे рдкैрд░ों рдХि рдмрдиाрд╡рдЯ рдоोрдЯे рд╕्рддंрднों рдпा рдЦंрднों рдХे рд╕рдоाрди рд╣ोрддी рд╣ै। рд╣ाрдеी рдХो рдЕрдкрдиी рд╕ीрдзी рдЯाँрдЧों рдФрд░ рдмрдб़े рдЧрдж्рджेрджाрд░ рдкैрд░ों рдХी рд╡рдЬрд╣ рд╕े рдЦрдб़े рд░рд╣рдиे рдоें рдоांрд╕рдкेрд╢िрдпों рд╕े рдХрдо рд╢рдХ्рддि рдХी рдЖрд╡рд╢्рдпрдХрддा рд╣ोрддी рд╣ै। рдЗрд╕ी рдХाрд░рдг, рд╣ाрдеी рдмिрдиा рдердХे рдмрд╣ुрдд рд▓ंрдмे рд╕рдордп рддрдХ рдЦрдб़े рд░рд╣ рд╕рдХрддे рд╣ैं। рдЕрдл़्рд░ीрдХी рд╣ाрдеिрдпों рдХो рд╢ाрдпрдж рд╣ी рдХрднी рд▓ेрдЯे рд╣ुрдП рджेрдЦा рдЧрдпा рд╣ो, рд╕ाрдоाрди्рдпрдд: рд╡े рдмीрдоाрд░ рдпा рдШाрдпрд▓ рд╣ोрдиे рдкрд░ рд╣ी рд▓ेрдЯрддे рд╣ैं। рдЗрд╕рдХे рд╡िрдкрд░ीрдд рдПрд╢िрдпाрдИ рд╣ाрдеी рдЕрдХ्рд╕рд░ рд▓ेрдЯрдиा рдкрд╕рди्рдж рдХрд░рддे рд╣ैं। рд╣ाрдеी рдХे рдкैрд░ рд▓рдЧрднрдЧ рдЧोрд▓ рд╣ोрддे рд╣ैं। рдЕрдл़्рд░ीрдХी рд╣ाрдеिрдпों рдХे рдк्рд░рдд्рдпेрдХ рдкिрдЫрд▓े рдкैрд░ рдкрд░ рддीрди рдиाрдЦूрди рдФрд░ рдк्рд░рдд्рдпेрдХ рд╕ाрдордиे рдХे рдкैрд░ рдкрд░ рдЪाрд░ рдиाрдЦूрди рд╣ोрддे рд╣ैं। рднाрд░рддीрдп рд╣ाрдеिрдпों рдХे рдк्рд░рдд्рдпेрдХ рдкिрдЫрд▓े рдкैрд░ рдкрд░ рдЪाрд░ рдиाрдЦूрди рдФрд░ рдк्рд░рдд्рдпेрдХ рд╕ाрдордиे рдХे рдкैрд░ рдкрд░ рдкाँрдЪ рдиाрдЦूрди рд╣ोрддे рд╣ैं। рдкैрд░ рдХी рд╣рдб्рдбिрдпों рдХे рдиीрдЪे рдПрдХ рдХрдб़ा, рд╢्рд▓ेрд╖ी рдкрджाрд░्рде рд╣ोрддा рд╣ै рдЬो рдПрдХ рдЧрдж्рджे рдпा рд╢ॉрдХрд░ рдХे рд░ूрдк рдоें рдХाрд░्рдп рдХрд░рддा рд╣ै। рд╣ाрдеी рдХे рд╡рдЬ़рди рд╕े рдкैрд░ рдлूрд▓ рдЬाрддा рд╣ै, рд▓ेрдХिрди рд╡рдЬ़рди рд╣рдЯ рдЬाрдиे рд╕े рдпрд╣ рдкрд╣рд▓े рдЬैрд╕ा рд╣ो рдЬाрддा рд╣ै। рдЗрд╕ी рдХाрд░рдг рд╕े рдЧीрд▓ी рдоिрдЯ्рдЯी рдоें рдЧрд╣рд░ा рдзँрд╕ рдЬाрдиे рдХे рдмाрд╡рдЬूрдж рд╣ाрдеी рдЕрдкрдиी рдЯांрдЧों рдХो рдЖрд╕ाрдиी рд╕े рдмाрд╣рд░ рдЦींрдЪ рд▓ेрддा рд╣ै।
рд╣ाрдеी рдХे рдХाрди -
рд╣ाрдеी рдХे рдХाрди рдХी рдкिрди्рдиा рдмीрдЪ рдоें рд▓рдЧрднрдЧ 2mm рдоोрдЯी рд╣ोрддी рд╣ै, рдЬिрд╕рдХा рд╕िрд░ा рдкрддрд▓ा рд╣ोрддा рд╣ै рдЬो рдоोрдЯे рдЖрдзाрд░ рд╕े рдЬुрдб़ा рд╣ोрддा рд╣ै। рдЗрдирдоें рдЕрд╕ंрдЦ्рдп рд░рдХ्рдд рд╡ाрд╣िрдХाрдПं рд╣ोрддी рд╣ैं рдЬिрди्рд╣ें рдХेрд╢िрдХाрдПं рдХрд╣ा рдЬाрддा рд╣ै। рдЧрд░्рдо рд░рдХ्рдд рдХेрд╢िрдХाрдУं рдоें рдк्рд░рд╡ाрд╣िрдд рд╣ोрддा рд╣ै, рдЬिрд╕рд╕े рдкрд░्рдпाрд╡рд░рдг рдоें рдЕрддिрд░िрдХ्рдд рдЧрд░्рдоी рдиिрдХрд▓ рдЬाрддी рд╣ै। рдХाрдиों рдХो рдЖрдЧे-рдкीрдЫे рдлрдб़рдлрдб़ाрдиे рд╕े рдпрд╣ рдк्рд░рднाрд╡ рдмрдв़ рдЬाрддा рд╣ै। рдмрдб़ी рдХाрди рд╕рддрд╣ों рдоें рдЕрдзिрдХ рдХेрд╢िрдХाрдПं рд╣ोрддी рд╣ैं, рдФрд░ рдЕрдзिрдХ рдЧрд░्рдоी рдЙрдд्рд╕рд░्рдЬिрдд рдХी рдЬा рд╕рдХрддी рд╣ै। рд╕рднी рд╣ाрдеिрдпों рдоें рд╕े рдЕрдл्рд░ीрдХी рдЬंрдЧрд▓ी рд╣ाрдеी рд╕рдмрд╕े рдЧрд░्рдо рдЬрд▓рд╡ाрдпु рдоें рд░рд╣рддे рд╣ैं рдФрд░ рдЙрдирдХे рдХाрди рд╕рдмрд╕े рдмрдб़े рд╣ोрддे рд╣ैं। рдЗрдирдХे рдХрд░्рдг 1kHz рддрдХ рдХि рдЖрд╡рд░्рддी рд╕ुрдирдиे рдоे рд╕рдХ्рд╖рдо рд╣ोрддे рд╣ैं।
рд╣ाрдеी рдХी рдЖंрдЦ -
рд╣ाрдеी рдХी рдЖंрдЦ рдмрд╣ुрдд рдЫोрдЯी рд╣ोрддी рд╣ैं рдЬिрд╕рд╕े рдЙрд╕े рд╕ाрдордиे рд╡ाрд▓ा рдЕрдкрдиे рд╕े рдмрдб़ा рджिрдЦाрдИ рджेрддा рд╣ै।
рд╣ाрдеी рдХी рдмुрдж्рдзिрдордд्рддा рдПрд╡ं рдк्рд░рд╢िрдХ्рд╖рдг -
рд╣ाрдеी рдХो рдмुрдж्рдзिрдордд्рддा рдХा рдк्рд░рддीрдХ рдоाрдиा рдЬाрддा рд╣ै। рдпрд╣ рд╕्рдорд░рдг рд╢рдХ्рддि рддрдеा рдмुрдж्рдзिрдоाрдиी рдХे рд▓िрдП рдк्рд░рд╕िрдж्рдз рд╣ै। рд╣ाрдеी, рдбॉрд▓्рдл़िрди рд╡ рдЪिрдкेंрдЬी рд╕े рдЕрдзिрдХ рдмुрдж्рдзिрдоाрди рд╣ोрддे рд╣ैं। рд╣ाрдеी рдХा рд╢िрдХाрд░ рджुрд╖्рдХрд░ рд╣ै। рдордиुрд╖्рдпों рдиे рдЬंрдЧрд▓ी рд╣ाрдеी рдХो рдкрдХрдб़ рдХрд░ рдЕрдЪ्рдЫे рдк्рд░рд╢िрдХ्рд╖рдг рдж्рд╡ाрд░ा рд╕рд╡ाрд░ी, рдпुрдж्рдз, рд╕ाрдоाрди рдвोрдиे рдПрд╡ं рдРрд╢्рд╡рд░्рдп рдХे рдк्рд░рджрд░्рд╢рди рд╣ेрддु рдХाрдо рдоें рд▓ेрдиा рд╢ुрд░ू рдХिрдпा। рд╕рд░्рдХрд╕ рдоें рд╣ाрдеी рд╕ाрдЗрдХрд▓ рдЪрд▓ा рд╕рдХрддा рд╣ै, рд╡рд╣ рдиाрдЪ рд╕рдХрддा рд╣ै рдФрд░ рдкोрд▓ो рдЦेрд▓ рдоें рднाрдЧ рд▓े рд╕рдХрддा рд╣ै।
рд╣ाрдеी рдХा рд╢िрдХाрд░ -
рдЬंрдЧрд▓ рдоें рд╣ाрдеी рдХा рд╢िрдХाрд░ рд▓рдЧрднрдЧ рдЕрд╕ंрднрд╡ рд╣ै, рдкрд░рди्рддु рдХрднी - рдХрднी рдЕрдХेрд▓े рдХрдордЬोрд░ рдпा рдмрдЪ्рдЪे рдХा рд╢ेрд░ों рдХा рдЭुंрдб рдоिрд▓рдХрд░ рд╢िрдХाрд░ рдХрд░ рд╕рдХрддा рд╣ै। рдЕрдл्рд░ीрдХी рдЖрджिрд╡ाрд╕ी рдмрдб़ी рджाрд╡рдд рдХे рд▓िрдП рд╣ाрдеी рдХा рд╢िрдХाрд░ рдХрд░рддे рд╣ैं। рдЕрдзिрдХ рд╢िрдХाрд░ рдХे рдХाрд░рдг рд╣ाрдеी рд╕ंрдХрдЯрдЧ्рд░рд╕्рдд рдк्рд░ाрдгी рдХी рд╢्рд░ेрдгी рдоें рд╣ै। рд╣ाрдеीрджाँрдд рдХे рдЕрд╡ैрдз рд╢िрдХाрд░ рддрдеा рд╣ाрдеी рдХे рдоांрд╕ рдХे рд▓िрдП рдЙрдирдХा рдзрдб़рд▓्рд▓े рд╕े рд╢िрдХाрд░ рдХिрдпा рдЬा рд░рд╣ा рд╣ै।
рд╣ाрдеिрдпों рдХी рдЖрдмाрджी -
рд╡рд░्рд╖ 1995 рдоें рд╣ाрдеीрджाँрдд рдХे рд╡्рдпाрдкाрд░ рдкрд░ рдкाрдмрди्рджी рд▓рдЧाрдиे рдХे рдмाрдж рдЕрдл्рд░ीрдХा рдХे рдЬंрдЧрд▓ों рдоें рдЗрдирдХी рд╕ंрдЦ्рдпा рдвाрдИ рдЧुрдиा (80000 рд╕े рдмрдв़рдХрд░ 200000) рд╣ो рдЧрдИ рд╣ै। рджрдХ्рд╖िрдг рдЕрдл़्рд░ीрдХा рдоें рдЗрдирдХी рдмрдв़рддी рд╕ंрдЦ्рдпा рдХे рдХाрд░рдг рдЬंрдЧрд▓ рд╕े рдЖрдмाрджी рдХ्рд╖ेрдд्рд░ों рдХी рдУрд░ рдЖрдиे рд╡ рд╣рдорд▓ाрд╡рд░ рд╣ोрдиे рдХे рдХाрд░рдг рд╡рд░्рд╖ 2008 рдоें рдпрд╣ рдкाрдмंрджी рд╣рдЯा рд▓ी рдЧрдИ। рдПрд╢िрдпाрдИ рд╣ाрдеिрдпों рдХी рд╡рд░्рддрдоाрди рдЖрдмाрджी 60000 (43000 рдЬंрдЧрд▓ी рд╡ 17000 рдкाрд▓рддू) рдЖंрдХी рдЧрдИ рд╣ै рдЬो рдЕрдл़्рд░ीрдХी рд╣ाрдеी рд╕े рдХрдо рд╣ै। рд▓рдЧрднрдЧ рдПрдХ рд╣рдЬ़ाрд░ рд╣ाрдеी рд╕рд░्рдХрд╕ рдпा рдЪिрдб़िрдпाрдШрд░ рдоें рдмंрдж рд╣ैं।рдЬंрдЧрд▓ों рдкрд░ рдоाрдирд╡ рдХे рдкрджाрд░्рдкрдг рдЕрдерд╡ा рд╢िрдХाрд░ рдХे рдХाрд░рдг рдПрд╢िрдпाрдИ рд╣ाрдеीрдпों рдХी рд╕ंрдЦ्рдпा рдЕрдл़्рд░ीрдХी рд╣ाрдеी рдХी рддुрд▓рдиा рдоें рдЬ्рдпाрджा рддेрдЬ़ी рд╕े рдЧिрд░ी рд╣ै। рд╢्рд░ीрд▓ंрдХाрдИ рд╣ाрдеिрдпों рдХी рд╕ंрдЦ्рдпा рд▓рдЧрднрдЧ 4000 рдмрдЪी рд╣ै।
рд╕ुрдоाрдд्рд░ा рдХे рд╣ाрдеिрдпों рдХी рд╕ंрдЦ्рдпा рд▓рдЧрднрдЧ 2500 рдмрдЪी рд╣ै।
рд╡рд░्рддрдоाрди рдоें рд╣ाрдеी рдПрдХ рд▓ुрдк्рдд рд╣ोрддी рдк्рд░рдЬाрддि рдХे рд░ूрдк рдоें рдкंрдЬीрдХृрдд рд╣ै।
рд░ाрдЬрд╕्рдеाрди рдоें рд╣ाрдеी -
рд░ाрдЬрд╕्рдеाрди рдХी рдЬрд▓рд╡ाрдпु рд╣ाрдеी рдХे рдЕрдиुрдХूрд▓ рдирд╣ीं рд╣ै рдлिрд░ рднी рдпрд╣ां рд╣ाрдеी рд╕рджिрдпों рд╕े рдкाрд▓े рдЬाрддे рд╣ैं। рдЬрдпрдкुрд░ рдоें рд╣ाрдеी рд╡ाрд▓ों рдХा рдоोрд╣рд▓्рд▓ा (рдорд╣ाрд╡рддों рдХा рдоोрд╣рд▓्рд▓ा) рдмрд╕ा рд╣ुрдЖ рд╣ै рдЬिрдирдХा рдкुрд╢्рддैрдиी рдХाрдо рд╣ाрдеी рдкाрд▓рдиा рд╣ै। рд╣ाрдеी рдкाрд▓рдиे рдХे рд▓िрдП рдмрдЪ्рдЪे рдХे рдкैрд░ों рдХो рдордЬрдмूрдд рд░рд╕्рд╕ी рд╕े рдмांрдз рджिрдпा рдЬाрддा рд╣ै рдЬिрд╕े рддुрдб़рд╡ाрдиे рдХी рдХोрд╢िрд╢ рдоें рдкैрд░ों рдкрд░ рдиिрд╢ाрди рдкрдб़ рдЬाрддे рд╣ैं। рдиाрдХाрдо рд░рд╣рдиे рдХे рдХाрд░рдг рдпुрд╡ा рд╣ाрдеी рдЕрдм рддुрдб़рд╡ाрдиे рдХी рдХोрд╢िрд╢ рдирд╣ीं рдХрд░рддा рд╣ै। рдорд╣ाрд╡рдд рдПрдХ рдкрддрд▓ी рд╕ी рдбोрд░ी рд╕े рднी рд╣ाрдеी рдХे рдкैрд░ рдмांрдз рджे рддो рд╡рд╣ рдЙрд╕े рдоोрдЯा рд░рд╕्рд╕ा рд╕рдордЭ рдХрд░ рддुрдб़рд╡ाрдиे рдХी рдХोрд╢िрд╢ рдирд╣ीं рдХрд░рддा рд╣ै। рд╣ाрдеी рдХो рдХाрдмू рдоें рд░рдЦрдиे рдХे рд▓िрдП рд▓ौрд╣ рдХा рдмрдиा рдиुрдХीрд▓ा рд╣рдеिрдпाрд░ рд╣ोрддा рд╣ै рдЬिрд╕े рдЕंрдХुрд╢ рдпा рдЕंрдХрд╢ рдХрд╣рддे рд╣ैं।
рдЕंрдХुрд╢
рдЬрдпрдкुрд░ рдоें рд╣ाрдеिрдпों рдХे рд▓िрдП рд╣ाрдеी рдЧांрд╡ рдЖрдоेрд░ рдХिрд▓े рд╕े 3.7 рдХिрд▓ोрдоीрдЯрд░ рджूрд░ी рдкрд░ рдмрд╕ाрдпा рдЧрдпा рд╣ै рдЬो рднाрд░рдд рдХा рдк्рд░рдердо рд╡ рд╡िрд╢्рд╡ рдХा рддीрд╕рд░ा рд╣ाрдеी рдЧांрд╡ рд╣ै। рдпрд╣ां рд╣ाрдеिрдпों рдХे рд▓िрдП рд╡िрд╢ेрд╖ рдЕрдиुрдХूрд▓рди рд╡्рдпрд╡рд╕्рдеा рдХी рдЧрдИ рд╣ै।
рдпрд╣ां рд╣ाрдеिрдпों рдХो рд░рдЦрдиे рдХे рд▓िрдП рдмрдб़े-рдмрдб़े рдХрдорд░े рдПрд╡ं рддाрд▓ाрдм рдмрдиाрдП рдЧрдП рд╣ैं। рдпрд╣ां рд╕े рдЬрдпрдкुрд░ рд╢рд╣рд░ рдПрд╡ं рдЖрдоेрд░ рдХिрд▓े рдХी рд╕рд╡ाрд░ी рдХी рдЬा рд╕рдХрддी рд╣ै। рдкैрд╕े рд╡ाрд▓े рд▓ोрдЧ рд╣ाрдеी рдкрд░ рдмैрдаा рдХрд░ рджूрд▓्рд╣े рдХी рдиिрдХाрд╕ी рдиिрдХाрд▓рддे рд╣ैं। рдЕрдзिрдХ рдЦрд░्рдЪ рдПрд╡ं рдХрдо рдЖрдорджрдиी рдХे рдХाрд░рдг рдорд╣ाрд╡рдд рд▓ोрдЧ рдзीрд░े - рдзीрд░े рд╣ाрдеी рдкाрд▓рди рд╡्рдпрд╡рд╕ाрдп рд╕े рдиिрдХрд▓ рд░рд╣े рд╣ैं।
рд╢рдорд╢ेрд░ рднाрд▓ू рдЦां
9587243963
Comments
Post a Comment